Κλειστά σχολεία: Ο αργός θάνατος της Ελλάδας

 

           &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"     

                 *Το σχολείο ως δημογραφικός μετρητής

             Υπάρχουν εικόνες που δεν χρειάζονται πολλές λέξεις για να μιλήσουν. Μία κλειδαριά σε μια σχολική πόρτα είναι μία από αυτές. Πίσω της δεν κρύβεται μόνον η σιωπή ενός κτιρίου, αλλά η σιωπή μιας κοινωνίας που λιγοστεύει. Το κλειστό σχολείο δεν είναι απλώς ένα σχολείο χωρίς μαθητές. Είναι ένας αδιάψευστος δημογραφικός δείκτης, ένας καθρέφτης του μέλλοντος και, ίσως, μία προειδοποίηση για όσα έρχονται, αν σήμερα δεν υπάρξει η αναγκαία πολιτική και κοινωνική εγρήγορση.

       Κυρίαρχο θέμα των ημερών, όπως και κάθε χρόνο τέτοιες μέρες, τα κλειστά σχολεία στη χώρα μας που αυξάνουν με γεωμετρική πρόοδο.

         Στις οθόνες της TV προβάλλονται οι πόρτες των σχολικών κτιρίων με τις σχετικές κλειδαριές και μία μελαγχολία μας πλημμυρίζει. Μελαγχολία που εναλλάσσεται με τη θλίψη, τον φόβο, την αγωνία, τη διαμαρτυρία και με μία υπόκωφη οργή. Μία οργή που δεν εκφράζεται πάντοτε δυνατά, αλλά φωλιάζει στη σκέψη όλων εκείνων που αντιλαμβάνονται πως πίσω από κάθε κλειστή σχολική αίθουσα υπάρχει μία μικρή κοινωνία που χάνει το μέλλον της.

         Ασυνείδητα αναδύεται ένα ηχηρό «γιατί» προς όλους για το θέαμα της κλειδαριάς στην εξώπορτα του κλειστού σχολείου. Ένα «γιατί» που δεν απευθύνεται μόνο στην πολιτεία, αλλά και στην κοινωνία, στους θεσμούς, στις οικογένειες, σε όλους μας. Γιατί ένα σχολείο δεν είναι απλώς ένα κτίριο. Είναι ζωή, είναι παιδιά, είναι φωνές, είναι όνειρα, είναι η ίδια η συνέχεια μιας κοινωνίας.

        Εν τω μεταξύ το κλειστό σχολείο συνειρμικά σε παραπέμπει στη γνωστή θέση του Ουγκώ, που μιλούσε για την αξία του ανοιχτού σχολείου ή, τέλος πάντων, για τον κοινωνικό –και όχι μόνον– ρόλο της ύπαρξης-δημιουργίας σχολείων:

                   «Όταν ανοίγει ένα σχολείο, κλείνει μία φυλακή».

            Αν ζούσε σήμερα ο Ουγκώ στην Ελλάδα δεν ξέρω τι σχετικό θα έλεγε.

           Ίσως, βλέποντας τις κλειστές πόρτες των σχολείων στην Ελλάδα, θα μας προειδοποιούσε χωρίς περιστροφές και λογοτεχνικά καρυκεύματα των πολιτικών:

                                               «Γεννάτε, γιατί θα χαθείτε».

               Τα κλειστά σχολεία που κάθε χρόνο αυξάνουν στη χώρα μας ευθέως σχετίζονται με την υπογεννητικότητα και, γενικότερα, με το μείζον εθνικό θέμα, το δημογραφικό. Το σχολείο, με έναν τρόπο οδυνηρά απλό, λειτουργεί ως δημογραφικός μετρητής. Εκεί όπου λιγοστεύουν τα παιδιά, αργά ή γρήγορα λιγοστεύει και η κοινωνία. Και εκεί όπου οι σχολικές αυλές αδειάζουν, δεν αδειάζει μόνο ένας χώρος παιδικής παρουσίας, αλλά ένα κομμάτι από το ίδιο το αύριο της χώρας.

         Η φύση και οι κοινωνικές επιστήμες–και όχι μόνον– στο ζήτημα αυτό είναι ξεκάθαρες: Ό,τι δεν ανανεώνεται, αργοσβήνει πριν επέλθει ο αναπόφευκτος θάνατος.

          Αν η ανανέωση του πληθυσμού ή και κάθε ζωντανού οργανισμού συνιστά φυσικό νόμο, άλλο τόσο και η προϊούσα γήρανση ενός πληθυσμού με απότοκο φαινόμενο τον θάνατο συνιστά μία οδυνηρή φυσική νομοτέλεια. Δεν πρόκειται, λοιπόν, για ένα πρόσκαιρο στατιστικό φαινόμενο, αλλά για μία βαθιά κοινωνική μεταβολή που, αν συνεχιστεί, θα μεταμορφώσει τη χώρα σε τόπο ηλικιωμένων χωρίς την αναγκαία ανανέωση των παραγωγικών και δημιουργικών δυνάμεών της.

              Η πληθυσμιακή συρρίκνωση της Ελλάδας δοκιμάζει την επιστημονική εγκυρότητα της «Μαλθουσιανής Παγίδας» που περιγράφει τη σχέση παραγόμενων υλικών αγαθών-προϊόντων και της αύξησης του πληθυσμού μιας χώρας. Βέβαια, η θεωρία του Μάλθους για την αύξηση του πληθυσμού μιας χώρας ή του κόσμου γενικότερα δεν αποδομήθηκε μόνον από τον περιορισμό των γεννήσεων στην Ελλάδα, αλλά και από όλες τις ευημερούσες δυτικές χώρες.

          Το παράδοξο της εποχής μας είναι ότι, ενώ η τεχνολογία και η παραγωγικότητα αυξάνονται, η διάθεση και η δυνατότητα δημιουργίας οικογένειας σε πολλές κοινωνίες περιορίζονται. Ο άνθρωπος, δηλαδή, δεν στερείται μόνον αγαθών, αλλά συχνά στερείται και εκείνων των κοινωνικών και οικονομικών προϋποθέσεων που θα του επέτρεπαν να δημιουργήσει οικογένεια με ασφάλεια και προοπτική.

           Ας επανέλθουμε, όμως, στα καθ’ ημάς, αφού τα σενάρια μιας εφιαλτικής πληθυσμιακής συρρίκνωσης της χώρας μας κατά το 2050, σύμφωνα με τους ειδικούς, μόνο οργή μπορεί να προκαλεί για την αβελτηρία του Ελληνικού Κράτους μπροστά σε ένα τέτοιου μεγέθους εθνικό πρόβλημα. Το 2050, άλλωστε, δεν βρίσκεται σε κάποιο μακρινό και απροσδιόριστο μέλλον. Βρίσκεται μπροστά μας και αφορά ανθρώπους που σήμερα γεννιούνται, μεγαλώνουν, σπουδάζουν και θα κληθούν αύριο να κρατήσουν όρθια την Ελλάδα.

         Όλοι ελπίζουμε στο 2050–που δεν είναι και τόσο μακριά–η Ελλάδα μας να μην είναι ένα μουσείο, αλλά μία χώρα με νέους και δημιουργικούς ανθρώπους. Μία χώρα που θα γεννά, θα μορφώνει, θα δημιουργεί και θα κρατά τα παιδιά της στον τόπο της. Γιατί μία Ελλάδα χωρίς νέους θα είναι μία Ελλάδα χωρίς ανανέωση, χωρίς δυναμισμό και, τελικά, χωρίς το αναγκαίο ανθρώπινο κεφάλαιο για να σχεδιάσει και να υλοποιήσει το μέλλον της.

          Το δημογραφικό πρόβλημα είναι πιο έντονο στην ελληνική ύπαιθρο με την ερήμωση των χωριών. Τα εγκαταλειμμένα σπίτια, τα σπίτια-κουφάρια, αισθητοποιούν με τον πιο έντονο τρόπο την εγκατάλειψη της ελληνικής υπαίθρου, αφού οι νέοι φεύγουν και οι λίγοι ηλικιωμένοι που έμειναν φαντάζουν ως οι θεματοφύλακες μιας εποχής που χάθηκε ανεπιστρεπτί. Σπίτια που κάποτε έσφυζαν από ζωή, παιδικές φωνές, γιορτές και οικογενειακές στιγμές, σήμερα στέκουν βουβά, σαν αρχιτεκτονικά μνημεία μιας ζωής που έφυγε. Και δίπλα τους το σχολείο, κλειστό πλέον, ολοκληρώνει την εικόνα της ερήμωσης.

        Βλέποντας από τη μία πλευρά τις κλειδαριές στα σχολεία και τα ερειπωμένα σπίτια στα ελληνικά χωριά, τα σπίτια-κουφάρια, κι από την άλλη τους ενοίκους της πολιτικής εξουσίας να επαίρονται για τα Rafale, τις απαστράπτουσες Belharra και την «ασπίδα του Αχιλλέα», αρχίζεις να στοχάζεσαι: Ποια χέρια θα χειρίζονται όλα αυτά τα τεχνολογικά «θαύματα»; Ποια παιδιά θα επανδρώσουν αύριο τις Ένοπλες Δυνάμεις; Ποια νέα γενιά θα στελεχώσει την οικονομία, την επιστήμη, την εκπαίδευση, τη διοίκηση, την ίδια την κοινωνία;

         Για τη συλλογή της φράουλας ή της ελιάς και πολλών άλλων αγροτικών προϊόντων το πρόβλημα λύνεται προσωρινά με την εισαγωγή εργατικών χεριών από τις ξένες χώρες. Τα όπλα, όμως, που προορίζονται για την εθνική μας ασφάλεια; Οι μισθοφόροι δεν ενδείκνυνται για την εθνική μας άμυνα σε μία ευαίσθητη γεωπολιτικά θέση στην οποία ανήκει και η Ελλάδα. Η εθνική άμυνα δεν είναι μόνον υπόθεση εξοπλισμών. Είναι, πρωτίστως, υπόθεση ανθρώπων, συνείδησης, κοινωνικής συνοχής και πίστης στην πατρίδα.

             Κάπου εδώ οι συνειρμοί μάς παραπέμπουν στα λόγια-ομολογία του Νικία, Αθηναίου στρατηγού και πολιτικού, που αναδεικνύουν με τον πιο εμφαντικό τρόπο την αξία και τον ρόλο των ανθρώπων στην άμυνα και, γενικότερα, στην πρόοδο και εξέλιξη ενός τόπου:

     «Ἄνδρες γὰρ πόλις, και ου τείχη ουδέ νήες ανδρών κεναί» ( Θουκυδίδης, Ιστορίαι, 7,78,1)

           Επειδή, όμως, το εθνικό αυτό πρόβλημα της χώρας μας δεν λύνεται με την περιγραφή του αλλά με συγκεκριμένα και «γενναία» μέτρα, καλό θα είναι να ληφθούν τώρα και όχι «αύριο». Κι αυτό γιατί η πληθυσμιακή ανάκαμψη μιας χώρας απαιτεί χρόνο και συνειδητοποίηση από όλους τους πολίτες ότι η επίλυση των εθνικών προβλημάτων έχει ως προαπαιτούμενο τη συνδρομή όλων. Το δημογραφικό δεν επιτρέπει αναβολές, πολιτικές υπεκφυγές ή εφήμερες εξαγγελίες. Όσο περνούν τα χρόνια, το κόστος της αδράνειας γίνεται μεγαλύτερο.

         Η κυβέρνηση οφείλει να αναδείξει με λόγια και πράξεις-μέτρα το δημογραφικό ως μείζον εθνικό πρόβλημα και να ζητήσει την κατανόηση και συνδρομή των πολιτών. Συνδρομή που θα περιλαμβάνει και οικονομικά στοιχεία. Δεν αρκούν οι διαπιστώσεις, ούτε οι εκθέσεις, ούτε οι ευχές. Χρειάζεται ένα μακρόπνοο, σταθερό και εθνικό σχέδιο, που να αγγίζει την οικογένεια, την κατοικία, την εργασία, την παιδεία, την υγεία, την περιφέρεια και κυρίως την ασφάλεια που χρειάζεται ένα νέο ζευγάρι για να αποφασίσει να κάνει παιδιά.

          Είναι αδιανόητο οι κυβερνώντες να θεσπίζουν την ειδική “εισφορά αλληλεγγύης”–αλήθεια, αλληλεγγύη για ποιους;– και να διστάζουν να επιβάλουν κάτι ανάλογο για οικονομική βοήθεια στο 2ο ή 3ο παιδί. Εξάλλου, το ποσό που θα επιβληθεί ως ειδική εισφορά-βοήθεια στους πολύτεκνους θα ισοδυναμεί με 1-3 καφέδες τον μήνα. Η πρόταση μπορεί να συζητηθεί, να κριθεί, να βελτιωθεί, αλλά εκείνο που δεν μπορεί να γίνει είναι να συνεχίσουμε να συμπεριφερόμαστε σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

               Είναι παραδοξολογία να υπάρξουν αντιδράσεις σε ένα τέτοιο μέτρο τη στιγμή που η περιποίηση νυχιών και των μαλλιών προαπαιτεί ραντεβού ημερών ή και εβδομάδων. Η κοινωνία, ασφαλώς, θα πρέπει να συζητήσει τι θεωρεί προτεραιότητα, τι επιλέγει να στηρίζει και ποιο κόστος είναι διατεθειμένη να αναλάβει για τη διαφύλαξη της δημογραφικής της συνέχειας.

         Ας μην ανοίξουμε τον φάκελο των χρημάτων που δημοσιεύονται ως μισθοί των ποδοσφαιριστών και καλαθοσφαιριστών. Μισθοί που συνιστούν πρόκληση για τα οικονομικά δεδομένα της χώρας μας. Και μην πει κάποιος πως ο ιδιωτικός τομέας λειτουργεί ελεύθερα και με τους δικούς του όρους. Σε μία χώρα με προβλήματα εθνικά τίποτα δεν θεωρείται «ιδιωτικό» όταν το ιδιωτικό επηρεάζει το δημόσιο συμφέρον και τη συνοχή της κοινωνίας.

         Ακόμη και όταν οι επιλογές γίνονται από την αγορά, δεν παύουν να έχουν κοινωνικές συνέπειες. Το δημογραφικό, άλλωστε, δεν είναι ένα πρόβλημα που μπορεί να ανατεθεί αποκλειστικά στο κράτος. Είναι ένα συλλογικό ζήτημα που απαιτεί ευθύνη από όλους: Πολιτεία, επιχειρήσεις, εργοδότες, εργαζόμενους, κοινωνικούς φορείς και πολίτες.

           Σε επίπεδο κυβέρνησης, για συμβολικούς και μόνο λόγους, να θεσπίσει την κρατική «υιοθεσία» του 1ου ή του 3ου παιδιού κάθε οικογένειας με την υποχρέωση να εξασφαλίζει τα αναγκαία για την επιβίωση-ανάπτυξή του μέχρι τη συμπλήρωση των 18 χρόνων. Μόνον έτσι το κράτος θα καταστεί φερέγγυο σε όλους εκείνους που τεκνοποιούν. Η ιδέα έχει, πάνω απ’ όλα, έναν ισχυρό συμβολισμό: Ότι η Πολιτεία δεν ζητά απλώς από τους πολίτες να κάνουν παιδιά, αλλά αναλαμβάνει και η ίδια ευθύνη απέναντι σε αυτά τα παιδιά.

                  Το παιδί, το κάθε παιδί που γεννιέται, αυτόματα να θεωρείται “δημόσιο αγαθό” και, ως εκ τούτου, να τυγχάνει της άμεσης φροντίδας και προστασίας του ελληνικού κράτους, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Όχι βέβαια με την έννοια της κρατικής ιδιοποίησης της οικογένειας, αλλά με την έννοια ότι κάθε παιδί αποτελεί κεφάλαιο ζωής για ολόκληρη την κοινωνία. Το παιδί δεν είναι μόνον υπόθεση των γονέων του. Είναι και υπόθεση του αύριο της χώρας.

       Και όταν το κράτος προβεί στα παραπάνω μέτρα είναι σίγουρο πως θα υπάρξει ανταπόκριση κι από τον ιδιωτικό τομέα. Γιατί, όταν η πολιτεία δείχνει ότι αντιμετωπίζει το παιδί ως κοινωνική προτεραιότητα, δημιουργεί και το αντίστοιχο κλίμα για την ενεργοποίηση της κοινωνικής και επιχειρηματικής ευθύνης. Η δημογραφική πολιτική χρειάζεται συμμαχία όλων και όχι μετατόπιση ευθυνών από τον έναν θεσμό στον άλλον.

           Τα εθνικά προβλήματα δεν λύνονται ούτε με επιδόματα ούτε με ελεημοσύνες. Τα επιδόματα μπορεί να ανακουφίζουν πρόσκαιρα, αλλά δεν δημιουργούν από μόνα τους αίσθημα ασφάλειας, ούτε εξασφαλίζουν στους νέους την πεποίθηση ότι μπορούν να δημιουργήσουν οικογένεια χωρίς να υποθηκεύσουν το μέλλον τους.

        Διαφορετικά θα συζητάμε κάθε χρόνο για τα κλειστά σχολεία, για την ερήμωση της υπαίθρου και για τον αργό θάνατο της Ελλάδας. Θα μετράμε λουκέτα στις σχολικές πόρτες, εγκαταλειμμένα σπίτια, άδεια χωριά και θα αναρωτιόμαστε, για μία ακόμη φορά, πώς φτάσαμε ως εδώ. Και κάθε χρόνο το «γιατί» θα γίνεται βαρύτερο.

             Τα μοιρολόγια δεν λύνουν προβλήματα, ούτε τα λόγια συμπάθειας προς τους μελλοντικούς και νυν γονείς.                     

                                                    Μέτρα γενναία τώρα...

          Ίσως κάποιος από τους ενοίκους της εξουσίας να βγει μπροστά και θαρρετά-υπεύθυνα να διακηρύξει προς όλους αυτό που είπε στον Επιτάφιο Λόγο του ο Περικλής, σχετικά με την τεκνοποιία:

          «καὶ τῇ πόλει διχόθεν, ἔκ τε τοῦ μὴ ἐρημοῦσθαι καὶ ἀσφαλείᾳ, ξυνοίσει» (η πόλη θα έχει διπλό όφελος και δεν θα ερημώσει και ασφαλής θα είναι)

            Η πολιτειακή και πολιτική εξουσία, από κοινού με μία κοινή διακήρυξη, να απευθυνθούν στον Ελληνικό Λαό για την ανάγκη να ευαισθητοποιηθούν όλοι για ένα μείζον εθνικό θέμα που σχετίζεται με την επιβίωση του Έθνους μας. Δεν πρόκειται για ένα ζήτημα που αφορά μόνον τους σημερινούς γονείς. Αφορά τους αυριανούς παππούδες, τα αυριανά σχολεία, την αυριανή οικονομία, την άμυνα, την κοινωνική ασφάλιση, τον πολιτισμό και, τελικά, την ίδια τη συνέχεια της χώρας.

           Αντί για τις συνήθεις δηλώσεις και επισκέψεις στα σχολεία κατά την πρώτη ημέρα έναρξης της νέας σχολικής χρονιάς, να παρευρεθούν συμβολικά σε ένα κλειστό σχολείο ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Πρωθυπουργός και οι 300 βουλευτές. Η κοινή τους παρουσία στον ίδιο χώρο– κλειστό σχολείο– και το κοινό ψήφισμα-διακήρυξη που θα διαβαστεί θα σηματοδοτήσει μία αλλαγή νοοτροπίας και στάσης απέναντι στο ζέον θέμα της υπογεννητικότητας στη χώρα μας. Για μία φορά η πολιτική εξουσία να σταθεί όχι μπροστά σε μία γεμάτη σχολική αυλή, αλλά μπροστά σε μία άδεια, σιωπηλή και κλειδωμένη σχολική πόρτα.     

          Ο συμβολισμός της παραπάνω σκηνής-εικόνας θα είναι καταλυτικός στη συνειδητοποίηση του εθνικού αυτού προβλήματος από όλους, αλλά και στην ανάληψη των ευθυνών αναλογικά με τη θέση που κατέχει ο καθένας στο οικοδόμημα της εξουσίας και όχι μόνον. Γιατί η δημογραφική κρίση δεν είναι μονοπώλιο κανενός κόμματος και δεν αντιμετωπίζεται με κομματικούς διαξιφισμούς. Είναι πρόβλημα διαγενεακό, εθνικό και υπαρξιακό.

       Διαφορετικά δεν θα μιλάμε μόνον για κλειστά σχολεία ή για σπίτια-κουφάρια, αλλά για μία χώρα που πάσχει από ένα αυτοκτονικό σύνδρομο.

            Το κλειστό σχολείο είναι ίσως η πιο σιωπηλή κραυγή της Ελλάδας. Η κλειδαριά στην πόρτα του δεν κλείνει μόνον μία αίθουσα διδασκαλίας· Κλείνει προσωρινά μία δυνατότητα, μία ελπίδα, μία συνέχεια. Κι αν σήμερα αρκεστούμε να κοιτάζουμε τη σκηνή με θλίψη, αύριο ίσως χρειαστεί να κοιτάξουμε ολόκληρη τη χώρα και να αναρωτηθούμε γιατί δεν ακούσαμε εγκαίρως το μήνυμα.

        Η Ελλάδα δεν κινδυνεύει επειδή έχει κλειστά σχολεία. Κινδυνεύει επειδή τα κλειστά σχολεία τείνουν να γίνουν ο καθρέφτης μιας κοινωνίας που γερνά, συρρικνώνεται και χάνει τη δυνατότητα ανανέωσής της.

           Γι’ αυτό το δημογραφικό δεν μπορεί να παραμένει ένα ακόμη κεφάλαιο στις προεκλογικές εξαγγελίες. Χρειάζεται εθνική στρατηγική, κοινωνική συστράτευση και πολιτικό θάρρος. Γιατί η ιστορία δεν συγχωρεί εύκολα τις κοινωνίες που γνώριζαν τον κίνδυνο και επέλεξαν την αδράνεια.

         Και ίσως, τελικά, η πιο δραματική εικόνα για την Ελλάδα του αύριο να μην είναι ένα άδειο σπίτι ούτε ένα κλειστό χωριό.

          Να είναι ένα σχολείο με κλειστή πόρτα και… κανένα παιδικό πρόσωπο πίσω από αυτήν.

              Γι’ αυτό: Μέτρα γενναία τώρα. Για τα παιδιά. Για την ύπαιθρο. Για την Ελλάδα. Για το αύριο που ακόμη προλαβαίνουμε να σώσουμε.

           *Οι εικόνες με την πολιτειακή και πολιτική εξουσία μπροστά σε ένα σχολείο κλειστό είναι προϊόν της Α.Ι