Το “Πατητήρι” και η “Ζύμωση” των Ιδεών

 

         &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

 «Η αξία μιας Ιδέας είναι ευθέως ανάλογη με την αντίδραση που προκαλεί» (Robert Townsend, Αμερικανός  επιχειρηματίας (1920-1998)

         Κάθε Τρύγος είναι μια διαδικασία μεταμόρφωσης. Το σταφύλι, καρπός μιας ολόκληρης χρονιάς, οδηγείται στο πατητήρι για να χάσει την αρχική του μορφή και να αρχίσει ένα διαφορετικό ταξίδι. Το πάτημα, η σύνθλιψη, η ζύμωση και η ωρίμανση οδηγούν τελικά σε ένα νέο προϊόν, με διαφορετική ποιότητα και αξία, τον Οίνο (κρασί)

        Παρατηρώντας αυτή τη φυσική και ανθρώπινη διαδικασία, εύκολα μπορεί κανείς να αναγνωρίσει μια παράλληλη διαδρομή και στις Ιδέες: Γεννιούνται, δοκιμάζονται, συγκρούονται, ζυμώνονται και, μέσα από την κοινωνική τριβή, αποκτούν την τελική τους μορφή.

        Από μια απροσδιόριστη αιτία και, λογικά, ανερμήνευτη αφορμή, βλέποντας τις σχετικές εικόνες του Τρύγου και διαβάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το Σταφύλι-με το πάτημα, το πατητήρι και τη ζύμωση-γίνεται Κρασί και Τσίπουρο, εύκολα εστίασα στο ταξίδι των ανθρώπινων Ιδεών, που κι αυτές, κατά έναν παράξενο τρόπο, ακολουθούν μια ανάλογη διαδρομή.

           Λένε πως οι «Ιδέες» είναι οι κινητήριες μηχανές του ανθρώπινου πολιτισμού. Από αυτές ξεκινούν οι μεγάλες αλλαγές στην επιστήμη, στην κοινωνία, στην πολιτική, στην τέχνη και στον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο. Ακόμη κι εκείνες οι Ιδέες που πέρασαν απαρατήρητες ή προκάλεσαν τη γενική αντίδραση και απόρριψη των ανθρώπων λειτούργησαν, εν μέρει, ως περιβάλλον επώασης και «ζύμωσης» άλλων Ιδεών που αργότερα κυριάρχησαν και συνέβαλαν στην ανθρώπινη πρόοδο.

          Καμία Ιδέα, όσο ρηξικέλευθη κι αν ήταν και όσο κι αν κυριάρχησε σε σύντομο χρόνο από τη γέννηση και την προβολή της, δεν απέφυγε το στάδιο της “ζύμωσης” πριν την τελική της  αποδοχή-εφαρμογή. Πριν γίνει κοινωνικά αποδεκτή, υποχρεώθηκε-άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο-στη διαδικασία της αντιπαράθεσης και της σύγκρουσης με τα «ειωθότα», με τις κατεστημένες αντιλήψεις και με όσα θεωρούνταν μέχρι τότε αυτονόητα.

         Χρειάστηκε, δηλαδή, τη δική της περίοδο «ζύμωσης», όπως ακριβώς ο μούστος χρειάζεται χρόνο για να μετατραπεί σε κρασί.

         Στη διαδικασία μετατροπής του σταφυλιού σε «Οίνο» (κρασί), εκτός από το αναγκαίο πάτημα και το σπάσιμο της ρόγας του σταφυλιού, κυρίαρχο ρόλο για την ποιότητα του τελικού προϊόντος διαδραματίζει η ζύμωση. Πρόκειται για χημική διαδικασία, την αποκαλούμενη «αλκοολική ζύμωση», κατά την οποία οι ζυμομύκητες μετατρέπουν τα σάκχαρα του μούστου σε αλκοόλη και διοξείδιο του άνθρακα, μεταμορφώνοντάς τον σταδιακά σε κρασί. Η αρχική ύλη παραμένει η ίδια, αλλά η τελική της μορφή είναι διαφορετική.

              Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τις Ιδέες, από τη στιγμή που γεννιούνται στον νου του ανθρώπου μέχρι την εξωτερίκευσή τους και, ενδεχομένως, την τελική τους επικράτηση και αποδοχή από το κοινωνικό σώμα. Η Ιδέα στην αρχή είναι μια εσωτερική σύλληψη. Για να γίνει όμως κοινωνικό αγαθό, χρειάζεται να εξέλθει από το ασφαλές περιβάλλον του νου και να εκτεθεί στη δοκιμασία της πραγματικότητας, στον διάλογο, στην κριτική, στην αμφισβήτηση και στην αντίδραση των άλλων.

           Η ζύμωσή τους στο κοινωνικό και ιδεολογικό «πατητήρι» της εποχής τους-και όχι μόνον-είναι μια διαδικασία «εκ των ων ουκ άνευ», ακόμη και για εκείνες που φέρουν τον επιστημονικό μανδύα και υποβάλλονται στη διαδικασία του πειράματος και της απόδειξης. Η επιστημονική Ιδέα δεν εξαιρείται από τη δοκιμασία. Αντιθέτως, η αμφισβήτηση και η επαλήθευσή της αποτελούν συστατικά στοιχεία της επιστημονικής της υπόστασης.

             Η πολύχρονη ζύμωσή τους και οι τυχόν συγκρούσεις τους με τα «παραδεδομένα» και τις «αιώνιες» και αμετακίνητες αλήθειες συνιστούν την αναγκαία διαδικασία για την τελική τους μορφή, πριν καταστούν κυρίαρχες και αντικείμενο κοινωνικής αποδοχής. Η διάρκεια αυτής της διαδικασίας δεν αποτελεί αδυναμία της Ιδέας. Μπορεί να αποτελεί ακριβώς την απόδειξη ότι η Ιδέα άντεξε στη δοκιμασία της κριτικής και δεν παρέμεινε ένα απλό προϊόν της στιγμιαίας έμπνευσης του δημιουργού της.

            Η διαδικασία αυτή αποτελεί υγιές στοιχείο και εξασφαλίζει, ως έναν βαθμό, και την «ποιότητά» τους. Γιατί κάθε Ιδέα δεν κρίνεται από τη γνώμη που έχει η ίδια-ο φορέας και το υποκείμενό της-για τον εαυτό της, αλλά από τη γνώμη που έχουν οι άλλοι, δηλαδή το κοινωνικό σώμα, γι’ αυτήν. Με μια παραλλαγή της γνωστής μαρξικής λογικής, η αξία μιας Ιδέας δεν μπορεί να είναι αποκλειστικά αυτοαναφορική. Χρειάζεται τον «άλλον» για να δοκιμαστεί, να αμφισβητηθεί, να διορθωθεί και τελικά να αξιολογηθεί.

        Η διαδικασία της «ζύμωσης» και της τριβής των Ιδεών με την πραγματικότητα διαχρονικά λειτούργησε επωφελώς τόσο για τις ίδιες όσο και για το κοινωνικό σώμα. Μέσα από την αντιπαράθεση επισημάνθηκαν κενά, ατέλειες, ασάφειες και, γιατί όχι, κάποιες ιδεοληψίες του «υποκειμένου-φορέα» σχετικά με τις λύσεις και τις απαντήσεις που πρότεινε για τα προβλήματα της κοινωνίας.

            Η Ιδέα, όπως και ο μούστος, δεν μπορεί να παραμείνει αιώνια στην αρχική της κατάσταση. Η τριβή με το περιβάλλον της την μετασχηματίζει.

          Ωστόσο, τη διαδικασία της ζύμωσης των Ιδεών μέχρι την επικράτηση και την τελική αποδοχή τους πολλές φορές τη συνόδευσαν η λοιδορία του περιβάλλοντος, η απόρριψη και, όχι σπάνια, η τιμωρία και η καταδίκη του υποκειμένου-φορέα τους. Η κοινωνία δεν υποδέχεται πάντοτε με ηρεμία το καινούργιο. Συχνά το αντιμετωπίζει ως απειλή, επειδή κάθε νέα Ιδέα που αμφισβητεί τα καθιερωμένα διαταράσσει ισορροπίες, βεβαιότητες και συμφέροντα.

          Τα ιστορικά παραδείγματα είναι πολλά, αφού η «ζύμωση» των Ιδεών είχε ως αποτέλεσμα την εξορία των φορέων τους ή το κάψιμο βιβλίων που περιείχαν «επικίνδυνες» Ιδέες. Η ιστορία της ανθρώπινης σκέψης είναι γεμάτη από τέτοιες συγκρούσεις. Και ίσως αυτό να αποτελεί ένα από τα πιο παράδοξα στοιχεία της ανθρώπινης προόδου: Εκείνο που σε μια εποχή θεωρείται επικίνδυνο ή αιρετικό, σε μια άλλη μπορεί να καταστεί αυτονόητο.

       Για να γίνει αποδεκτός ο ορθολογισμός του Αναξαγόρα («πάντα νοῦς κρατεῖ») χρειάστηκε και η εξορία του. Για να γίνει αποδεκτός ο αγνωστικισμός και ο γνωστικός σχετικισμός του Πρωταγόρα χρειάστηκε η καταδίκη των θέσεών του και η δίωξη του έργου του. Για τα «καινά δαιμόνια» του Σωκράτη δεν χρειάζεται να προσθέσουμε τίποτα παραπάνω, αφού ο θάνατός του τα είπε όλα. Η μοίρα αυτών των προσώπων δείχνει με δραματικό τρόπο πως η ζύμωση των Ιδεών δεν υπήρξε πάντοτε μια ήρεμη διαδικασία διαλόγου, αλλά συχνά μια σκληρή αναμέτρηση ανθρώπων με τις βεβαιότητες της εποχής τους.

            Όπως καταλαβαίνουμε, η ζύμωση κάποιων Ιδεών είχε προβλήματα και στην αρχαία Ελληνική Δημοκρατία, που τόσο πολύ συχνά εξιδανικεύουμε. Η δημοκρατία δεν σημαίνει απουσία προκαταλήψεων, φόβου ή κοινωνικών αντιστάσεων. Σημαίνει, κυρίως, τη δυνατότητα της δημόσιας αντιπαράθεσης και της δοκιμασίας των απόψεων. Και η ιστορία της Αθήνας δείχνει ότι ακόμη και εκεί η διαδικασία αυτή μπορούσε να γίνει επώδυνη για τους φορείς των νέων Ιδεών.

       Ακόμη-ακόμη, χρειάστηκε πολύχρονη επώαση και «ζύμωση» των Ιδεών εκείνων που μάχονταν το «φύσει ὁ δοῦλος εστί» του Αριστοτέλη σχετικά με τη δουλεία, όπως του Αλκιδάμαντα, του Αντιφώντα και άλλων. Η αμφισβήτηση μιας κοινωνικής πραγματικότητας που για αιώνες θεωρούνταν φυσική και αυτονόητη δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί σε μία στιγμή. Χρειάστηκε η σταδιακή μετατόπιση της ανθρώπινης συνείδησης, ώστε αυτό που κάποτε θεωρούνταν «φύσει» να αρχίσει να αντιμετωπίζεται ως ιστορικό και κοινωνικό κατασκεύασμα.

       Στα νεότερα χρόνια οι διώξεις των νέων Ιδεών κατά το στάδιο της ζύμωσής τους είναι επίσης γνωστές, με πιο κραυγαλέες περιπτώσεις εκείνες του Διαφωτισμού, του Γαλιλαίου και του Τζορντάνο Μπρούνο. Η σύγκρουση ανάμεσα στο νέο και στο παλαιό, ανάμεσα στην επιστημονική έρευνα και στις παγιωμένες βεβαιότητες, επαναλαμβάνεται διαρκώς στην ιστορία. Οι νέες Ιδέες χρειάστηκε πολλές φορές να περάσουν μέσα από ένα πραγματικό «πατητήρι» κοινωνικών και πνευματικών αντιδράσεων για να αποκτήσουν το δικαίωμα της παρουσίας τους.                                                                             

                                                     

  

              Αν τολμήσουμε να εισέλθουμε και στο «πατητήρι» της πολιτικής και ιδιαίτερα των οικονομικοπολιτικών θεωριών και συστημάτων, θα είχαμε να διδαχθούμε πολλά από την αντιπαραθετική ζύμωση των Ιδεών που διέπουν τον Σοσιαλισμό σε όλες τις ιστορικές του εκφάνσεις. Από τον Ουτοπικό Σοσιαλισμό, με χαρακτηριστικές μορφές όπως ο Φουριέ, μέχρι τον λεγόμενο Επιστημονικό Σοσιαλισμό των Μαρξ και Ένγκελς, οι Ιδέες δεν εμφανίστηκαν σε ένα κενό. Διαμορφώθηκαν μέσα από αντιπαραθέσεις, επιρροές, συγκρούσεις, κοινωνικές συνθήκες και ιστορικές ανάγκες. Το «πατητήρι» της Ιστορίας λειτούργησε και εδώ ως χώρος ζύμωσης.

       Να, λοιπόν, που το καλό κρασί αργεί να γίνει και χρειάζεται όχι μόνο καλά σταφύλια-την πρώτη ύλη-αλλά και υψηλή τεχνική και γνώση κατά τον χρόνο της ζύμωσης. Χρειάζεται χρόνο, κατάλληλες συνθήκες, παρακολούθηση και, όπου απαιτείται, ανθρώπινη παρέμβαση σε μια φυσική λειτουργία. Η ποιότητα του τελικού προϊόντος δεν εξαρτάται μόνο από την αρχική πρώτη ύλη αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο αυτή θα υποστεί τη διαδικασία της μεταμόρφωσης.

            Μήπως, τελικά, κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει και με τις Ιδέες; Μήπως και αυτές χρειάζονται το δικό τους «πατητήρι»; Χρειάζονται το πάτημα της αμφισβήτησης, τη σύνθλιψη των βεβαιοτήτων, την αντιπαράθεση με το διαφορετικό, τη δοκιμασία της πραγματικότητας και, κυρίως, τον χρόνο της «ζύμωσης». Γιατί μια Ιδέα που δεν δοκιμάστηκε ίσως να είναι απλώς μια προσωπική πεποίθηση. 

 

          Αντίθετα, εκείνη που άντεξε στην κριτική, στη σύγκρουση και στην κοινωνική τριβή έχει περισσότερες πιθανότητες να μετατραπεί από ατομική σύλληψη σε πνευματικό και κοινωνικό αγαθό.

               Ίσως τελικά το «πατητήρι» των Ιδεών να είναι αναγκαίο όσο και το πατητήρι των σταφυλιών. Εκεί, μέσα στη σύνθλιψη των βεβαιοτήτων, στην αντιπαράθεση, στην αμφισβήτηση και στη ζύμωση, η Ιδέα χάνει την αρχική, ακατέργαστη μορφή της και αποκτά σταδιακά την τελική της ποιότητα.

           Και όπως το καλό κρασί δεν γεννιέται από την ανυπομονησία αλλά από τον χρόνο και τη γνώση, έτσι και οι μεγάλες Ιδέες χρειάζονται χρόνο για να ωριμάσουν. Ίσως γι’ αυτό οι αληθινές Ιδέες δεν φοβούνται το «πατητήρι».

 

Αρχή φόρμας

Τέλος φόρμας