Τα παλιά μας αντικείμενα-Εργαλεία: H “ακριβή” μας κληρονομιά.

 

        &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

      *Αφιέρωμα στη Μνήμη των γονιών μου που με δίδαξαν τις μεγάλες αλήθειες  της ζωής μέσα από τα μικρά υλικά αντικείμενα-εργαλεία τους. Τα αντικείμενα των γονιών μου δεν είναι απλώς κατάλοιπα μιας άλλης εποχής. Είναι οι τελευταίες χειροπιαστές μορφές ενός διαλόγου που συνεχίζεται σιωπηλά με τον χρόνο».

      «Να ανεβαίνεις στη ζωή χωρίς να μικραίνεις ως άνθρωπος» (η άυλη κληρονομιά-διδαχή των γονέων μου).

                                        Η αποθήκη ως τόπος μνήμης

          Κι εκεί που σε μία παλιά αποθήκη του πατρικού μου σπιτιού συγύριζα παλιά αντικείμενα και εργαλεία, τόσο οικεία και αγαπημένα των γονιών μου, με σκοπό να απαλλάξω τον χώρο από το περιττό βάρος τους, βρέθηκα αντιμέτωπος με ένα απρόσμενο συναίσθημα. Τα παλιά σκεύη, τα εργαλεία της καθημερινής βιοπάλης, τα μικρά και μεγάλα αντικείμενα που κάποτε υπηρετούσαν τις ανάγκες μιας άλλης εποχής, έπαψαν ξαφνικά να είναι άψυχα πράγματα. Έμοιαζαν να φέρουν πάνω τους τα ίχνη των χεριών που τα χρησιμοποίησαν, τη φροντίδα, τον κόπο, τις αγωνίες και τα όνειρα των γονιών μου.

           Τη στιγμή που ετοιμαζόμουν να τα απομακρύνω, ένιωσα έναν κόμπο στην καρδιά και μια πνευματική άρνηση να ολοκληρώσω την πράξη μου. Ήταν σαν να αιωρούνταν πάνω από την αποθήκη ένα επίμονο και καταγγελτικό «γιατί;», ένα ερώτημα που αμφισβητούσε την απόφασή μου. Τότε κατάλαβα πως η αξία των αντικειμένων δεν βρίσκεται μόνο στη χρηστικότητά τους αλλά και στη μνήμη που μεταφέρουν από γενιά σε γενιά.

        Οι ειδικοί θεωρούν πως κάθε υλικό αντικείμενο έχει τρεις αξίες: Την αξία Χρήσης, την Ανταλλακτική αξία και τη Συναισθηματική αξία.

          Η σκόνη του χρόνου και η αντίσταση της μνήμης

          Καθώς συνέχιζα το συγύρισμα, διαπίστωνα ότι ο αγώνας μου δεν ήταν μόνο με τη σκόνη που είχε συσσωρευτεί επί χρόνια πάνω στα παλιά αντικείμενα και εργαλεία των γονιών μου. Πολύ πιο δύσκολος ήταν ο αγώνας με τις σκέψεις και τα συναισθήματα που γεννούσε η παρουσία τους. Κάθε αντικείμενο λειτουργούσε σαν αφορμή ανάκλησης εικόνων και στιγμών από το παρελθόν.

           Η παλιά αξίνα, το σκουριασμένο σφυρί, ένα φθαρμένο σκεύος κουζίνας ή ένα ξεχασμένο εργαλείο, όλα έμοιαζαν να αφηγούνται σιωπηλά μια ιστορία. Ο κόμπος στην καρδιά γινόταν ολοένα πιο έντονος, ενώ το καταγγελτικό «γιατί;» κατέβαινε συμβολικά από την οροφή προς τους ώμους μου και βάραινε τη συνείδησή μου. Ήταν σαν τα ίδια τα αντικείμενα να ζητούσαν μια δεύτερη ευκαιρία ύπαρξης. Η σκόνη του χρόνου μπορούσε εύκολα να απομακρυνθεί, όχι όμως και η μνήμη που είχε εναποτεθεί πάνω τους. Έτσι κατάλαβα πως η μνήμη αντιστέκεται στη λήθη με τρόπους αθόρυβους αλλά ιδιαίτερα ισχυρούς.

                Τα αντικείμενα ως γέφυρες με το παρελθόν

            Ήταν μια κατάσταση που δεν μπορούσα να διαχειριστώ ούτε συναισθηματικά ούτε λογικά. Από τη μία πλευρά υπήρχε η πρακτική ανάγκη να αδειάσει ο χώρος από αντικείμενα που δεν χρησιμοποιούνται πλέον. Από την άλλη, η αίσθηση ότι με την απομάκρυνσή τους διέπραττα μια μορφή απρέπειας-ασέβειας απέναντι στους νεκρούς γονείς μου. Κάθε σκέψη για πέταγμα ή εγκατάλειψη των εργαλείων τους έμοιαζε να δημιουργεί ένα ρήγμα στη σχέση μου με το παρελθόν.

          Κι αυτό γιατί ο άνθρωπος δεν συνδέεται με όσα έζησε μόνο μέσω των αναμνήσεων και των αφηγήσεων. Συνδέεται και μέσω των υλικών αντικειμένων που συνόδευσαν τη ζωή των αγαπημένων του προσώπων. Αυτά τα αντικείμενα λειτουργούν ως γέφυρες ανάμεσα στο χθες και στο σήμερα, ανάμεσα στους ζωντανούς και σε όσους έφυγαν. Κουβαλούν μια ιδιαίτερη συμβολική δύναμη, αφού διασώζουν κάτι από την παρουσία εκείνων που τα άγγιξαν. Γι’ αυτό η απομάκρυνσή τους συχνά βιώνεται ως μια μικρή, δεύτερη απώλεια.

           Η εξουσία των πραγμάτων πάνω στον άνθρωπο

           Να που ένα απλό συγύρισμα της αποθήκης του πατρικού μου σπιτιού στάθηκε τελικά αφορμή για βαθύτερους στοχασμούς σχετικά με τη σχέση μας με το παρελθόν και με τη δύναμη-εξουσία που ασκούν τα υλικά αντικείμενα πάνω μας. Συχνά πιστεύουμε ότι είμαστε εμείς που ελέγχουμε τα πράγματα.

            Ωστόσο, υπάρχουν στιγμές που τα πράγματα μάς ελέγχουν περισσότερο από όσο φανταζόμαστε. Ένα παλιό εργαλείο, μια φωτογραφία, ένα έπιπλο ή ένα καθημερινό σκεύος μπορούν να αφυπνίσουν συναισθήματα, να καθορίσουν αποφάσεις και να επηρεάσουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.

          Μέσα από αυτά ανασυνθέτουμε την προσωπική και οικογενειακή μας ιστορία. Τα αντικείμενα γίνονται φορείς νοημάτων, αξιών και βιωμάτων. Δεν έχουν μόνο υλική υπόσταση αλλά και συμβολική. Γι’ αυτό πολλές φορές δυσκολευόμαστε να αποχωριστούμε πράγματα που αντικειμενικά δεν έχουν καμία χρηστική αξία. Εκείνο που μάς κρατά δεμένους μαζί τους δεν είναι η ύλη τους αλλά η ψυχική και ιστορική τους διάσταση.

                       Η κληρονομιά ως χρέος προς το μέλλον

          Το περιστατικό αυτό μου υπενθύμισε πως η σχέση μας με την κληρονομιά των προηγούμενων γενεών δεν εξαντλείται σε μια πράξη συναισθηματικού σεβασμού προς τους προγόνους μας. Αποτελεί ταυτόχρονα μια ευθύνη απέναντι σε όσους θα έρθουν μετά από εμάς. Κάθε γενιά παραλαμβάνει έναν κόσμο γεμάτο υλικά και πνευματικά αγαθά, παραδόσεις, αξίες, εμπειρίες και μνήμες. Η ποιότητά της κρίνεται όχι μόνο από τον τρόπο με τον οποίο διαφυλάσσει αυτή την παρακαταθήκη αλλά και από όσα θα προσθέσει σε αυτήν πριν την παραδώσει στους επόμενους.

          Γιατί τα παλιά αντικείμενα και εργαλεία των γονιών μας δεν είναι απλώς κατάλοιπα μιας ξεπερασμένης εποχής. Είναι τεκμήρια ζωής, κόπου και δημιουργίας. Γι’ αυτό κάποια πράγματα δεν πρέπει να χαθούν μέσα στη λήθη ή στα σκουπίδια. Οφείλουν να λειτουργούν ως σιωπηλές αλλά εύγλωττες φωνές που μάς υπενθυμίζουν το χρέος μας προς το μέλλον: Να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές όχι μόνο υλικά αγαθά αλλά και μνήμη, ιστορία και αξίες.

          Και να μην ξεχνάμε πως κι εμείς στον μέλλοντα χρόνο θα γίνουμε κομμάτι της μνήμης των παιδιών μας. Όλοι είμαστε ή γινόμαστε ένας κρίκος της αλυσίδας που συνδέει το παρελθόν με το μέλλον. Έτσι γράφεται η ιστορία του ανθρώπινου γένους.

            Η διαφορά από εποχή σε εποχή κι από γενιά σε γενιά έγκειται σε αυτό που κληρονομούμε, στον τρόπο που το διαχειριζόμαστε, το διασώζουμε και το παραδίνουμε, αλλά περισσότερο σε αυτό που κληροδοτούμε. Γιατί η αξία κάθε υλικού αντικειμένου του παρελθόντος που βρίσκεται σε μια ξεχασμένη γωνιά της αποθήκης μας δεν βρίσκεται στη χρησιμότητά του σήμερα, αλλά στα κύματα των συναισθημάτων και στον ωκεανό των σκέψεων που δημιουργεί.

                                  Η Ψυχή των αντικειμένων

        Τα παλιά αντικείμενα-εργαλεία δεν είναι απλώς σιωπηλά κατάλοιπα μιας περασμένης εποχής. Μέσα τους φωλιάζουν οι ανάσες των ανθρώπων που τα χρησιμοποίησαν, οι κόποι τους, οι αγωνίες τους, οι χαρές και τα όνειρά τους, αλλά και οι απογοητεύσεις και οι διαψεύσεις τους. Ένα φθαρμένο εργαλείο, μια παλιά λάμπα, ένα ρολόι που σταμάτησε να μετρά τον χρόνο ή ένα ξεθωριασμένο τετράδιο μοιάζουν να διατηρούν μια αόρατη μνήμη που αντιστέκεται στη λήθη. Δεν έχουν ψυχή με την κυριολεκτική έννοια. Αποκτούν, όμως, μια βαθιά συμβολική ψυχή από τις ιστορίες που κουβαλούν και από τα συναισθήματα που γεννούν σε όσους τα αντικρίζουν.

           Η ψυχή των πραγμάτων αποκαλύπτεται μόνο σε εκείνον που διαθέτει τη διάθεση να τα «διαβάσει». Κάθε σημάδι φθοράς, κάθε χαραγή και κάθε ατέλεια λειτουργεί σαν λέξη ενός άγραφου βιβλίου που αφηγείται τη ζωή μιας άλλης εποχής. Τα αντικείμενα γίνονται τότε γέφυρες μνήμης, φορείς αξιών και σιωπηλοί δάσκαλοι. Μας υπενθυμίζουν ότι τίποτε ανθρώπινο δεν χάνεται οριστικά όσο υπάρχει κάποιος να αναγνωρίζει το νόημά του.

         Έτσι, τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος μεταμορφώνονται σε ζωντανές παρουσίες που ενώνουν γενιές, μεταφέρουν εμπειρίες και διασώζουν την ανθρώπινη συνέχεια μέσα στον χρόνο.

                                                    Ε Π Ι Μ Υ Θ Ι Ο Ν

                Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αξία των παλιών αντικειμένων να μην βρίσκεται σε αυτό που είναι, αλλά σε αυτό που μας θυμίζουν. Μέσα από αυτά αναδύονται πρόσωπα, στιγμές και τρόποι ζωής που ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει. 

         Κάθε αντικείμενο γίνεται ένας μικρός φύλακας της μνήμης, μια σιωπηλή μαρτυρία της ανθρώπινης διαδρομής. Όσο τα διατηρούμε, δεν διασώζουμε απλώς υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος, αλλά ένα κομμάτι της ταυτότητάς μας. Κι όταν τα παραδίδουμε στις επόμενες γενιές, τους κληροδοτούμε κάτι περισσότερο από πράγματα: Τους προσφέρουμε ιστορίες, αξίες και συναισθήματα. Γιατί η μνήμη δεν κατοικεί μόνο στις λέξεις και στις φωτογραφίες. Κατοικεί και στα φτωχά-ταπεινά αντικείμενα που συνόδευσαν τη ζωή των ανθρώπων που αγαπήσαμε. Έτσι, το παρελθόν παραμένει ζωντανό, το παρόν αποκτά βαθύτερο νόημα και το μέλλον βρίσκει τις ρίζες του σε όσα επιλέγουμε να θυμόμαστε και να κληροδοτούμε.

    *Το παρόν άρθρο μου είναι αφιερωμένο στη μνήμη των γονιών μου.

        Το παρόν άρθρο αφιερώνεται στη μνήμη των γονιών μου, γιατί μέσα από τα απλά καθημερινά αντικείμενα που άγγιξαν και χρησιμοποίησαν ανακαλύπτω πως τα πράγματα δεν κουβαλούν μόνο ύλη αλλά και χρόνο. Ένα παλιό εργαλείο, ένα φθαρμένο σκεύος ή ένα έπιπλο σημαδεμένο από τη χρήση μετατρέπονται σε δοχεία μνήμης, όπου διασώζονται οι κόποι, οι αγωνίες, οι ελπίδες και οι αξίες μιας ολόκληρης ζωής.

          Τα αντικείμενα-εργαλεία αυτά μου θυμίζουν ότι ο άνθρωπος δεν αφήνει πίσω του μόνο έργα ή λόγια, αλλά και αόρατα ίχνη νοήματος που εγγράφονται στα πιο ταπεινά πράγματα. Έτσι, η μνήμη δεν κατοικεί μόνο στην ψυχή των ανθρώπων αλλά και στον κόσμο που εκείνοι διαμόρφωσαν, συνδέοντας το παρελθόν με το παρόν σε μια αδιάκοπη συνέχεια ζωής και κληρονομιάς.

          Αν η μνήμη είναι μια δεύτερη ζωή, τότε οι γονείς μου εξακολουθούν να περπατούν δίπλα μου, συνοδοιπόροι σε κάθε σκέψη, επιλογή και δημιουργία.

        Γιατί πίσω από τα απλά πράγματα (αντικείμενα-εργαλεία) κρύβονται οι μεγάλες αλήθειες-διδαχές της ζωής.

        Και γιατί τα μικρά αντικείμενα της καθημερινότητας είναι εκείνα που διασώζουν μνήμες, αγαπημένα πρόσωπα και εποχές.

          **Στη γιαγιά μου, τη δεύτερη μάνα της ζωής μου.
            Δίπλα στη ραπτομηχανή της έμαθα πως η αγάπη δεν φαίνεται στα λόγια, αλλά στις αθόρυβες βελονιές της προσφοράς. Όταν εκείνη έραβε υφάσματα, χωρίς να το γνωρίζει, ύφαινε και τον άνθρωπο που έγινα. Η μνήμη της παραμένει το πιο ανθεκτικό νήμα της ζωής μου.