Η “κομματική κοσμογονία” και η θεωρία της “Πολυπλοκότητας” του Μορέν.

          *Γράφει Ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

         Η θεωρία της “πολυπλοκότητας” του πρόσφατα αποθανόντος Γάλλου διανοούμενου Edgar Morin προσφέρει ένα γόνιμο ερμηνευτικό πλαίσιο για την κατανόηση των μεταβολών στο πολιτικό σύστημα. Σύμφωνα με τη σκέψη του, τα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα δεν εξελίσσονται γραμμικά, αλλά μέσα από αλληλεπιδράσεις, ανατροφοδοτήσεις, κρίσεις και απρόβλεπτες δυναμικές. 

        Έτσι, η εμφάνιση νέων κομμάτων δεν αποτελεί απλώς αποτέλεσμα της φθοράς των παλαιών, αλλά προϊόν σύνθετων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών διεργασιών που δημιουργούν νέες ανάγκες εκπροσώπησης.

         Αντίστοιχα, η εξαφάνιση ή η συρρίκνωση κομμάτων δεν οφείλεται μόνο σε ηγετικές αδυναμίες ή εκλογικές ήττες, αλλά στην αδυναμία τους να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες του πολιτικού οικοσυστήματος.

         Όπως στα πολύπλοκα συστήματα της φύσης, έτσι και στην πολιτική, μικρά γεγονότα μπορούν να προκαλέσουν μεγάλες ανακατατάξεις, ενώ η σταθερότητα συνυπάρχει διαρκώς με την πιθανότητα της ανατροπής. Η πολιτική πραγματικότητα, επομένως, είναι περισσότερο ένα πεδίο συνεχούς μετασχηματισμού παρά μια στατική τάξη πραγμάτων.

 

             Τελευταία στην πολιτική ζωή της χώρας μας συντελείται μία κοσμογονία στο βαθμό που κάποια κόμματα δημιουργούνται (“ΕΛ.Α.Σ”/”Ελπίδα για τη Δημοκρατία”), αλλά επωάζονται (Σαμαράς) και ποιος ξέρει ποια άλλα ακόμη θα φανούν.

            Από την άλλη παραδοσιακά-ιστορικά κόμματα συρρικνώνονται (ΠΑΣΟΚ), αλλά εξαϋλώνονται (ΣΥΡΙΖΑ/Ελληνική Αριστερά) κι άλλα κινδυνεύουν να μείνουν εκτός Βουλής. Αυτή η πολιτική-κομματική κοσμογονία συνιστά προϊόν κοινωνικών και ιδεολογικών αναγκών της ελληνικής κοινωνίας ή έκφραση προσωπικών φιλοδοξιών και αυτόκλητων σωτήρων;

          Η θεωρία της “πολυπλοκότητας” του Edgar Morin μας προτρέπει να αποφεύγουμε τις απλουστευτικές απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα. Κάθε κοινωνικό φαινόμενο γεννιέται από την αλληλεπίδραση πολλών και συχνά αντιφατικών παραγόντων.

       Η εμφάνιση, δηλαδή, νέων κομμάτων δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά ούτε σε γνήσιες κοινωνικές ανάγκες ούτε σε προσωπικές φιλοδοξίες ηγετών.

        Η κρίση εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα, η αποδυνάμωση των συλλογικών ταυτοτήτων, η κυριαρχία της επικοινωνίας και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η αναζήτηση νέων πολιτικών αφηγήσεων και η προσωποποίηση της πολιτικής συνυφαίνονται σε ένα πολύπλοκο πλέγμα αλληλεξαρτήσεων.

        Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κοινωνία παράγει νέες πολιτικές εκφράσεις, αλλά ταυτόχρονα ευνοεί την ανάδειξη προσώπων που επιχειρούν να εμφανιστούν ως φορείς της ελπίδας ή της σωτηρίας. Το νέο και το παλιό, το συλλογικό και το προσωπικό, συνυπάρχουν και αλληλοτροφοδοτούνται.

        Από την άλλη πλευρά, η συρρίκνωση ή ακόμη και η πολιτική εξαΰλωση κάποιων κομμάτων δεν αποτελεί μηχανιστικό αποτέλεσμα κάποιου μεμονωμένου λάθους ή μιας κακής ηγεσίας.

        Σύμφωνα με τον Μορέν, τα πολύπλοκα συστήματα εξελίσσονται μέσα από διαδικασίες αποδιοργάνωσης και αναδιοργάνωσης. Όταν ένα κόμμα αδυνατεί να αποκωδικοποιήσει τις νέες κοινωνικές δυναμικές, να ανανεώσει το ιδεολογικό του φορτίο και να προσφέρει πειστικό όραμα, χάνει σταδιακά τη λειτουργική του σχέση με το κοινωνικό σώμα. Τότε δημιουργούνται πολιτικά κενά που σπεύδουν να καλύψουν νέοι σχηματισμοί ή πρόσωπα.

       Η σημερινή, λοιπόν, κομματική ρευστότητα δεν είναι απλώς ένδειξη αστάθειας αλλά και σύμπτωμα μιας βαθύτερης αναδιοργάνωσης του πολιτικού συστήματος. Η ελληνική κοινωνία αναζητεί νέες ισορροπίες, χωρίς να είναι βέβαιο ότι οι νέοι φορείς εκφράζουν πραγματικά κοινωνικά αιτήματα ή απλώς προσωρινές προσδοκίες. Η πολυπλοκότητα του φαινομένου επιβάλλει προσεκτική ανάγνωση, καθώς οι αυριανοί νικητές και ηττημένοι ενδέχεται να ανατραπούν από νέες, απρόβλεπτες αλληλεπιδράσεις.

       Κάποιος ίσως την πολιτική-κομματική αυτή κοσμογονία (γέννηση νέων κομμάτων / εξαΰλωση παλιών) θα τη χαρακτήριζε υγιές στοιχείο μιας δημοκρατίας, στο βαθμό που εκφράζει μία κινητικότητα και μία θέληση για αλλαγή και ανανέωση του πολιτικού μας συστήματος. 

        Από τη σκοπιά της θεωρίας της “πολυπλοκότητας” του Edgar Morin, η διαρκής αναδιάταξη του κομματικού χάρτη μπορεί να θεωρηθεί φυσικό προϊόν ενός ζωντανού κοινωνικού οργανισμού που μετασχηματίζεται. Οι κοινωνίες δεν παραμένουν στατικές, αλλά παράγουν συνεχώς νέες ανάγκες, νέες ευαισθησίες και νέες μορφές πολιτικής έκφρασης. Όταν τα υφιστάμενα κόμματα αδυνατούν να ενσωματώσουν αυτές τις μεταβολές, εμφανίζονται νέοι φορείς που επιχειρούν να καλύψουν τα κενά εκπροσώπησης.

       Η γέννηση νέων κομμάτων, επομένως, δεν συνιστά κατ’ ανάγκην παθολογία, αλλά μπορεί να αποτελεί ένδειξη δημοκρατικής ανανέωσης. Όπως στα πολύπλοκα συστήματα η τάξη συνυπάρχει με τη δημιουργική αταξία, έτσι και στην πολιτική ζωή η ανασύνθεση του κομματικού σκηνικού ενδέχεται να αποτελεί προϋπόθεση για την αναζωογόνηση της δημοκρατίας και την προσαρμογή της στις απαιτήσεις μιας κοινωνίας που αλλάζει.

        Από την άλλη, όμως, κάποιοι αντιτείνουν πως αυτή η δημιουργία ή επώαση νέων κομμάτων δεν αποτυπώνει υποχρεωτικά την κοινωνική κινητικότητα ή την ιδεολογική ζύμωση της ελληνικής κοινωνίας, αλλά αναδεικνύει την αδυναμία των πολιτικών δυνάμεων να συνυπάρχουν σε ένα ευρύτερο και ενιαίο σχήμα, όπου η πολλαπλότητα των ιδεών και η διαφορετικότητα της σκέψης θα υπηρετούν έναν κοινό σκοπό: Τη διακονία του δημόσιου συμφέροντος.

            Υπό αυτό το πρίσμα, η κομματική πολυδιάσπαση (ιδιαίτερα στο χώρο της κεντροαριστεράς)  δεν συνιστά ένδειξη δημιουργικότητας αλλά σύμπτωμα κατακερματισμού.

            Ο Μορέν υπενθυμίζει ότι η πολυπλοκότητα δεν σημαίνει απλή συνύπαρξη πολλών μερών, αλλά οργανική σύνδεσή τους σε ένα λειτουργικό όλον. Όταν η διαφορετικότητα μετατρέπεται σε αδυναμία σύνθεσης και η φιλοδοξία υπερισχύει της συνεργασίας, το σύστημα παράγει περισσότερη αβεβαιότητα παρά δημιουργία.

      Σε αυτήν την περίπτωση, η πολλαπλότητα των κομμάτων δεν αντανακλά πλούτο ιδεών, αλλά αδυναμία συγκρότησης ενός συνεκτικού πολιτικού σχεδίου με διάρκεια, προοπτική και κοινωνική αποτελεσματικότητα.

           Ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα φαινόμενα της Μεταπολίτευσης είναι η διαχρονική ανθεκτικότητα της Νέας Δημοκρατίας στον χώρο της κεντροδεξιάς. Από το 1974 μέχρι σήμερα, παρά τις εκλογικές ήττες, τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις κοινωνικές ανακατατάξεις, διατήρησε τον ρόλο του κυρίαρχου εκφραστή της παράταξης, απορροφώντας ή περιθωριοποιώντας ανταγωνιστικά σχήματα.

          Αντίθετα, ο χώρος της Αριστεράς χαρακτηρίστηκε από συνεχείς διασπάσεις, ιδεολογικές αντιπαραθέσεις και εναλλαγές ηγεμονίας μεταξύ διαφορετικών κομματικών φορέων. 

      Υπό το πρίσμα της θεωρίας της “πολυπλοκότητας” του Edgar Morin, η ανθεκτικότητα της ΝΔ δεν οφείλεται μόνο στην οργανωτική της ισχύ, αλλά κυρίως στην ικανότητά της να ενσωματώνει διαφορετικά ρεύματα, να προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες και να διατηρεί μια στοιχειώδη ενότητα σκοπού. Η δεξιά πολυσυλλεκτικότητα λειτούργησε ως μηχανισμός σύνθεσης, ενώ στην Αριστερά η πολυμορφία συχνά εξελίχθηκε σε παράγοντα κατακερματισμού.

          Έτσι, η ΝΔ κατόρθωσε να μετατρέπει τις εσωτερικές αντιθέσεις σε δύναμη συνοχής, ενώ οι αντίπαλοί της συχνά τις μετέτρεπαν σε αιτία διάσπασης.

         Ίσως, τελικά, το κρίσιμο ερώτημα να μην είναι πόσα νέα κόμματα θα γεννηθούν ή πόσα παλιά θα εξαφανιστούν, αλλά αν το πολιτικό μας σύστημα μπορεί να μετατρέψει την πολυφωνία σε σύνθεση και τη διαφορετικότητα σε κοινό όραμα. 

     Η θεωρία της “πολυπλοκότητας” του Edgar Morin μάς υπενθυμίζει ότι η πρόοδος δεν προκύπτει ούτε από την ακινησία ούτε από τον κατακερματισμό, αλλά από τη δημιουργική σύνθεση των αντιθέσεων (Η γνωστή παλίντονος αρμονία του Ηράκλειτου).

       Η σημερινή, επομένως, κομματική κοσμογονία μπορεί να αποτελεί είτε προάγγελο δημοκρατικής αναγέννησης είτε σύμπτωμα πολιτικής αποσύνθεσης. Το ποια εκδοχή θα επικρατήσει εξαρτάται από το αν οι πολιτικές δυνάμεις θα υπηρετήσουν το «εγώ» των φιλοδοξιών ή το «εμείς» του κοινού συμφέροντος. 

           Αν κάποιος ήθελε να αποδώσει με μουσικές νότες τις αναδιατάξεις στο κομματικό μας οικοδόμημα σίγουρα κάπως έτσι θα φιλοτεχνούσε το πολιτικό-μουσικό περιβάλλον:

       “Ένα requiem για τον ΣΥΡΙΖΑ και τη Νέα Αριστερά, σκεπτικισμός και μελαγχολία (Elegy=Ελεγεία/melancholic) στο ΠΑΣΟΚ, glorium για τη ΝΔ που εξακολουθεί να κυριαρχεί στο πολιτικό τοπίο, συγκρατημένη αισιοδοξία (πρελούδιο;) στην “EΛ.Α.Σ” και στην “Ελπίδα για τη Δημοκρατία”, αναζήτηση ταυτότητας στα μικρότερα κόμματα, αβεβαιότητα για τις συμμαχίες, έντονη ρευστότητα στο εκλογικό σώμα και διαρκής αναδιάταξη δυνάμεων σε ένα σκηνικό που παραμένει ανοιχτό”.

                                                           ΣΗΜΕΙΩΣΗ

             *Οι αιτιάσεις για κατευθυνόμενες-καθοδηγούμενες δημοσκοπήσεις μπορεί να έχουν κάποια βάση στο βαθμό που το πολιτικό-κομματικό τοπίο είναι ακόμη ρευστό. Ίσως μόλις κατακάτσει η σκόνη από τον κουρνιαχτό της ίδρυσης ή και εξαΰλωσης κάποιων κομμάτων ή ακόμη και της ίδρυσης νέων, τότε ίσως να έχουμε μία πιο ακριβή εικόνα της επιρροής των κομμάτων. Οψόμεθα…