Οι Πελαργοί του Καμπαναριού και τα Μαθήματα Ελευθερίας

        &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

       *Εικόνες και μνήμες μιας άλλης εποχής, μιας άλλης ζωής, της δικής μας παιδικής ζωής.

                                              Γ. Δροσίνης, “Φθινόπωρο”

                            “Χειμώνιασε και φεύγουν τα πουλιά
                             γοργά ο πελαργός τα πελαγώνει
                               κι η φλύαρη χελιδονοφωλιά
                           χορτάριασε παντέρημη και μόνη”.

          Υπάρχουν στίχοι που δεν μένουν απλώς στη μνήμη, αλλά γίνονται μέρος της παιδικής μας ψυχής και μας συνοδεύουν σε όλη τη ζωή. Ένας τέτοιος ήταν η πρώτη στροφή από το «Φθινόπωρο» του Δροσίνη, με τον πελαργό να ετοιμάζεται για το μεγάλο ταξίδι.

         Την πρωτοδιαβάσαμε στο Αναγνωστικό της Β΄ Δημοτικού, όταν ήμασταν μόλις οκτώ ετών. Κι όμως, έπειτα από τόσες δεκαετίες, το δεκάστιχο εξακολουθεί να ηχεί μέσα μου με την ίδια καθαρότητα. Δεν αποτελεί μόνο μια σχολική ανάμνηση. Είναι η γέφυρα που ενώνει την παιδική μνήμη με τις εικόνες των πελαργών του χωριού μου και με τους στοχασμούς που γεννήθηκαν αργότερα για τη φύση, τον άνθρωπο και τη ζωή.

               Έτσι, λίγο η πρώτη στροφή από το ποίημα του Δροσίνη «Φθινόπωρο», λίγο η άδεια φωλιά των πελαργών στο καμπαναριό του χωριού μου, βουβή πλέον μα εύγλωττη, λίγο το σπάνιο πια θέαμα ενός πελαργού να σχίζει με αργές κινήσεις τον ουρανό πάνω από τον κάμπο, ήταν αρκετά για να πυροδοτήσουν ένα δυνατό flash back. Μέσα σε λίγες στιγμές βρέθηκα νοερά ξανά στο καμπαναριό του χωριού μου, εκεί όπου κάθε άνοιξη ένα ζευγάρι πελαργών έστηνε τη φωλιά του και γινόταν μέρος της καθημερινότητάς μας.

           Οι εικόνες εκείνες, που έμοιαζαν τότε τόσο φυσικές και αυτονόητες, σήμερα αποκτούν ανεκτίμητη αξία, γιατί μας θυμίζουν μια εποχή όπου ο άνθρωπος και η φύση συνυπήρχαν αρμονικότερα και οι πελαργοί αποτελούσαν ζωντανό κομμάτι της συλλογικής μας μνήμης.

         Ποιος νόμος της Ψυχολογίας μπορεί να ερμηνεύσει το γεγονός πως στη ζωή μου, στα εβδομήντα και κάτι χρόνια, κυριαρχούν ακόμη εικόνες της παιδικής μου ηλικίας; Ίσως η απάντηση να βρίσκεται σε εκείνη τη δύναμη της μνήμης που διατηρεί ζωντανές τις εμπειρίες οι οποίες συνδέθηκαν με έντονα συναισθήματα.

        Οι εικόνες του χωριού μου, της αρχαίας Πιάλειας Τρικάλων, δεν είναι απλές αναμνήσεις, αλλά αποτελούν κομμάτι της ταυτότητάς μου. Αφορμή στάθηκε η εικόνα ενός πελαργού (1) με τα μικρά του πάνω σε φωλιά χτισμένη σε στύλο της ΔΕΗ. Αμέσως ξύπνησαν μνήμες από τη δεκαετία του 1950, όταν ένα ζευγάρι πελαργών είχε φωλιάσει στο καμπαναριό (2) του χωριού. Η παρουσία τους δεν ήταν απλώς ένα φυσικό γεγονός. Ήταν μέρος της καθημερινής μας ζωής, ένα σημείο αναφοράς που ένωνε τον άνθρωπο με τη φύση.

       Σήμερα η φωλιά είναι άδεια και μαζί της μοιάζει να άδειασε και ένα κομμάτι της παιδικής μας ψυχής.

         Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση δεν είναι μια απλή σχέση παρατήρησης αλλά ένας βαθύς δεσμός συνύπαρξης. Οι πελαργοί, τα χελιδόνια, τα δέντρα της αυλής, οι ήχοι των εντόμων τα καλοκαιρινά βράδια αποτελούσαν κάποτε φυσικά στοιχεία του βίου μας. Μέσα από αυτά μαθαίναμε να αισθανόμαστε, να θαυμάζουμε και να σεβόμαστε τον κόσμο γύρω μας. Η φύση λειτουργούσε ως άτυπος παιδαγωγός της ευαισθησίας μας.

        Σήμερα, όμως, οι εικόνες αυτές λιγοστεύουν. Η τεχνολογία, η άναρχη ανάπτυξη και η απομάκρυνση από την ύπαιθρο έχουν δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα, περισσότερο λειτουργική αλλά λιγότερο ανθρώπινη. Τα παιδιά γνωρίζουν συχνά τα ζώα μέσα από οθόνες και όχι από τη ζωντανή παρουσία τους. Έτσι χάνεται εκείνη η άμεση επαφή που καλλιεργούσε τη φαντασία, τη συγκίνηση και την αίσθηση ότι ο άνθρωπος αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου φυσικού κόσμου.

         Ίσως γι’ αυτό οι παλιές εικόνες επιστρέφουν τόσο επίμονα στα χρόνια της ωριμότητας. Δεν αναζητούμε μόνο το παρελθόν. Αναζητούμε έναν κόσμο πλουσιότερο σε νόημα και συγκίνηση. Η απουσία των πελαργών δεν είναι απλώς η εξαφάνιση ενός πουλιού από τον ορίζοντα του χωριού. Είναι το σύμβολο μιας βαθύτερης φτώχειας που χαρακτηρίζει τη σύγχρονη ζωή.

             Όσο λιγοστεύουν οι ζωντανές εικόνες της φύσης, τόσο φτωχαίνει και το συναισθηματικό μας απόθεμα. Η ευαισθησία τρέφεται από την ομορφιά, από τη συνάντηση με το απρόσμενο θαύμα της ζωής, από την αίσθηση ότι ο κόσμος δεν εξαντλείται στο χρήσιμο και στο ωφέλιμο. Οι άδειες φωλιές των πελαργών μάς υπενθυμίζουν ότι η πρόοδος δεν μετριέται μόνο με υλικά κριτήρια. Μετριέται και με όσα διασώζουμε από τη φυσική ομορφιά που δίνει βάθος στην ύπαρξή μας και ανθρωπιά στην ψυχή μας.

            Στις εικόνες με το ζευγάρι των πελαργών στο καμπαναριό του χωριού μου, που έμειναν ανεξίτηλα χαραγμένες στη μνήμη μου, ξεχωριστή θέση κατέχει εκείνη των πρώτων διστακτικών πεταγμάτων των μικρών πελαργών. Ήταν συγκινητικό να βλέπει κανείς τους δύο γονείς να στέκονται δίπλα τους σαν άγρυπνοι δάσκαλοι, να τα ενθαρρύνουν, να τα καθοδηγούν και να τα προστατεύουν στις πρώτες τους απόπειρες να γνωρίσουν τον κόσμο του ουρανού.

           Η εικόνα αυτή αποτελούσε ένα σιωπηλό μάθημα ζωής για όλους εμάς τους μικρούς θεατές. Διαπιστώναμε πως η φροντίδα, η επιμέλεια και η αγάπη προς τα παιδιά δεν αποτελούν αποκλειστικό γνώρισμα του ανθρώπου, αλλά έναν πανανθρώπινο, σχεδόν οικουμενικό-συμπαντικό νόμο της ζωής που εκδηλώνεται και στο βασίλειο των πουλιών.

           Οι πελαργοί μάς δίδασκαν χωρίς λόγια πως η ανατροφή των νέων γενεών απαιτεί υπομονή, θυσίες και αφοσίωση. Ίσως γι’ αυτό η ανάμνησή τους παραμένει τόσο ζωντανή, γιατί μέσα τους αναγνωρίζαμε τις πιο τρυφερές και ευγενικές εκφάνσεις της ίδιας της ζωής.

      Ο πελαργός αποτελεί ένα από τα πιο αγαπητά και συμβολικά πουλιά της λαϊκής παράδοσης. Η μονογαμική του συμπεριφορά, καθώς και η αφοσίωση που δείχνουν και οι δύο γονείς στην ανατροφή των νεοσσών τους, εντυπωσίασαν τον άνθρωπο από πολύ νωρίς. Η εικόνα του ζευγαριού που επιστρέφει κάθε χρόνο στην ίδια φωλιά και φροντίζει με υπομονή τα μικρά του γέννησε πλήθος μύθων και συμβολισμών.

      Ο γνωστότερος από αυτούς είναι η τρυφερή φράση-εικόνα ότι «ο πελαργός φέρνει το παιδί», ένας μύθος που συνδέθηκε με τη γέννηση, την οικογενειακή ευτυχία και την ανανέωση της ζωής. Έτσι, ο πελαργός αναδείχθηκε σε παγκόσμιο σύμβολο γονικής αγάπης, στοργής και οικογενειακής συνέχειας (3).

         Από τις πιο ζωντανές εικόνες που έχουν μείνει χαραγμένες στη μνήμη μου από τη ζωή των πελαργών στο καμπαναριό του χωριού μου, τη δεκαετία του 1970, ήταν και οι εντυπωσιακές αερομαχίες που εκτυλίσσονταν πάνω από τη φωλιά τους. Με παιδικό δέος παρακολουθούσα τους πελαργούς να υψώνονται στον ουρανό, να ελίσσονται με ταχύτητα και να συγκρούονται συμβολικά με κάθε ανεπιθύμητο εισβολέα που πλησίαζε τον χώρο τους.

       Τότε δεν μπορούσα να κατανοήσω πλήρως το νόημα αυτής της συμπεριφοράς. Σήμερα όμως αντιλαμβάνομαι ότι επρόκειτο για την έμφυτη ανάγκη υπεράσπισης της φωλιάς, της οικογένειας και της ίδιας της επιβίωσής τους. Θα έλεγε κανείς πως και στην κοινότητα των πελαργών ισχύει ένας άγραφος νόμος ελευθερίας και κυριαρχίας (ο ζωτικός χώρος), σύμφωνα με τον οποίο κάθε ζευγάρι οριοθετεί τον δικό του χώρο και τον προστατεύει με αποφασιστικότητα από κάθε επιβουλή.

       Χωρίς δασκάλους, χωρίς βιβλία και θεωρίες, η φύση παρέδιδε καθημερινά μαθήματα ζωής σε όσους είχαν μάτια να βλέπουν. Εκεί, πάνω στο καμπαναριό, έμαθα ότι η ελευθερία δεν χαρίζεται αλλά διαφυλάσσεται, ότι η αγάπη προς τον τόπο και την οικογένεια συνοδεύεται από ευθύνη και ότι ακόμη και τα πιο απλά πλάσματα μπορούν να διδάξουν μεγάλες αλήθειες σε έναν ανυποψίαστο παρατηρητή.

      Το αποκορύφωμα όμως κάθε αερομαχίας δεν ήταν η ίδια η σύγκρουση, αλλά ό,τι ακολουθούσε μετά τη νίκη. Όταν οι εισβολείς απομακρύνονταν και η φωλιά είχε διασωθεί, το ζευγάρι των πελαργών στεκόταν περήφανα στο καμπαναριό και αντηχούσε στον αέρα το χαρακτηριστικό κροτάλισμα των ραμφών τους. Ήταν σαν ένας θριαμβευτικός παιάνας, μια άφωνη αλλά εύγλωττη διακήρυξη νίκης και κυριαρχίας.

       Άλλωστε, οι πελαργοί δεν διαθέτουν φωνητικές χορδές και δεν κελαηδούν όπως τα περισσότερα πουλιά. Το κροτάλισμα του ράμφους τους είναι ο μοναδικός τρόπος επικοινωνίας τους, έκφραση συναισθημάτων, προειδοποίηση, χαιρετισμός ή επιβεβαίωση του δεσμού τους. Για το παιδικό μου μυαλό εκείνος ο ήχος έμοιαζε με πανηγυρική σάλπιγγα που ανήγγελλε πως η φωλιά, η οικογένεια και ο κόσμος τους παρέμεναν ασφαλείς.

       Ήταν ένα ακόμη από τα σιωπηλά αλλά πολύτιμα μαθήματα που μου πρόσφερε η φύση, χωρίς λόγια και χωρίς δασκάλους.

         Οι εικόνες των πελαργών στο καμπαναριό του χωριού μου, οι αερομαχίες τους, η φροντίδα προς τα μικρά τους, το κροτάλισμα των ραμφών τους μετά τη νίκη και οι ατέλειωτες ώρες παρατήρησης της ζωής τους αποτελούν πολύτιμο κομμάτι των παιδικών μου αναμνήσεων.

      Όλες αυτές οι εικόνες πιστοποιούν με τον πιο εναργή τρόπο πως ο χαρακτήρας του ανθρώπου διαμορφώνεται από πολύ νωρίς, συχνά χωρίς συνειδητή διδασκαλία. Η φύση γίνεται σχολείο, οι εικόνες της μετατρέπονται σε μαθήματα ζωής και τα ζώα σε άφωνους δασκάλους.

       Από τους πελαργούς έμαθα την αξία της οικογένειας, της συνεργασίας, της υπευθυνότητας, της υπεράσπισης όσων αγαπάμε και της αρμονικής συνύπαρξης με το φυσικό περιβάλλον.

           Ταυτόχρονα, οι ίδιες αυτές αναμνήσεις αναδεικνύουν και το μεγάλο έλλειμμα της εποχής μας. Στην αλαζονική μας προσπάθεια να κυριαρχήσουμε πάνω στη φύση, καταστρέψαμε το περιβάλλον που φιλοξενούσε τα πλάσματά της. Γι’ αυτό και εδώ και χρόνια οι πελαργοί και τα χελιδόνια, τα κατεξοχήν αποδημητικά πουλιά του τόπου μας, σπανίζουν ή έχουν εγκαταλείψει περιοχές όπου άλλοτε κυριαρχούσαν. Έμειναν μόνο οι άδειες φωλιές τους να θυμίζουν μια χαμένη ισορροπία και να κραυγάζουν σιωπηλά τις ευθύνες και τις ενοχές μας.

         Οι φωλιές αυτές αποτελούν ένα διαρκές υπόμνημα της κλιματικής κρίσης και μια προειδοποίηση ότι η συμφιλίωση με τη φύση δεν είναι πλέον επιλογή, αλλά αναγκαιότητα.

           Αν θέλουμε οι νέοι μας, η νέα γενιά, να αγαπά και να διεκδικεί την ελευθερία της, να σέβεται τη φύση, να γνωρίζει και να στοχάζεται πάνω στους συμπαντικούς νόμους και, κυρίως, να μαθαίνει «χωρίς δασκάλους», τότε οφείλουμε να της ξανανοίξουμε το μεγάλο βιβλίο της φύσης.

       Δεν είναι ανάγκη να επινοήσουμε νέες θεωρίες ούτε να αναζητήσουμε περίπλοκες παιδαγωγικές μεθόδους. Αρκεί να στρέψουμε το βλέμμα των παιδιών προς όσα η φύση πλουσιοπάροχα και αφιλοκερδώς προσφέρει: Στο πέταγμα των πελαργών, στην αφοσίωση των γονέων προς τα μικρά τους, στην αρμονική λειτουργία των φυσικών νόμων, στον κύκλο της ζωής που επαναλαμβάνεται αδιάκοπα. Εκεί βρίσκονται τα πρώτα μαθήματα ελευθερίας, ευθύνης, συνεργασίας, μέτρου και σεβασμού προς κάθε μορφή ζωής.

            Ίσως, τελικά, οι πελαργοί που κάποτε στόλιζαν τα καμπαναριά των χωριών μας να μην αποτελούν απλώς μια γλυκιά παιδική ανάμνηση. Ίσως να είναι οι σιωπηλοί δάσκαλοι μιας σοφίας που η εποχή μας τείνει να λησμονήσει. Αν χάσουμε την επαφή με τη φύση, θα χάσουμε μαζί και έναν ανεκτίμητο τρόπο γνώσης του εαυτού μας και του κόσμου.

          Αντίθετα, αν μάθουμε στα παιδιά να παρατηρούν, να θαυμάζουν και να συλλογίζονται όσα η φύση διδάσκει χωρίς λόγια, τότε θα τους έχουμε προσφέρει το πολυτιμότερο εφόδιο: Την ικανότητα να αναζητούν την αλήθεια, την ομορφιά και το νόημα της ζωής μέσα από τα ίδια τα θαύματα της δημιουργίας.

                                                        Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ

               1.Η λέξη *πελαργός είναι σύνθετη από τις λέξεις «πελός» (μαύρος) και «αργός» (λευκός), και ανταποκρίνεται τελείως στο ασπρόμαυρο χρώμα αυτού του πουλιού.

               2. Η επιλογή των πελαργών να φωλιάζουν σε καμπαναριά, στύλους και άλλες κατοικημένες περιοχές δεν είναι αντίφαση προς την αγάπη τους για την ελευθερία. Αναζητούν τα μεγάλα ύψη για ασφάλεια και εποπτεία του χώρου, ενώ η γειτνίαση με τον άνθρωπο τους προστατεύει από πολλούς θηρευτές. Έτσι συνδυάζουν την ελευθερία του ουρανού με την ασφάλεια της συμβίωσης, υπενθυμίζοντας τη διαχρονική σχέση ανθρώπου και φύσης.

           3. Από τα παλιά επίσης χρόνια πίστευαν πως όταν οι γέροι πελαργοί χάσουν τη δύναμη και τα φτερά που τους ζεσταίνουν, τότε οι νεαροί πελαργοί αναλαμβάνουν τη διατροφή τους και μαδούν τα δικά τους φτερά για να σκεπάσουν με αυτά τους γονείς τους. Η δοξασία αυτής της συγκινητικής αυτοθυσίας ήταν τόσο πολύ διαδεδομένη στις παραδόσεις όλων των λαών, ώστε ο νόμος που στην αρχαιότητα υποχρέωνε τα παιδιά να γεροκομούν τους γονείς τους, είναι γνωστός με το όνομα “πελαργικός νόμος” και η ανταπόδοση των τροφείων από τα φιλόστοργα παιδία στους γονείς ονομάστηκε “αντιπελαργία” ή “αντιπελάργηση” (από το διαδίκτυο).       Σχετικά  ο Αριστοτέλης στο βιβλίο του «Ιστορία των Ζώων» αναφέρει «Περί μεν ουν των Πελαργών ότι αντεκτρέφονται θρυλείται πάρα πολλοίς…» (615b23). Δηλαδή «σχετικά με τους Πελαργούς κυκλοφορεί από πολλούς ο θρύλος, ότι κάποια στιγμή τους τρέφουν τα παιδιά τους».

        4.Στον στίχο του Γεωργίου Δροσίνη για τους πελαργούς, το ρήμα «πελαγώνει» χρησιμοποιείται με τη βασική του σημασία: βγαίνει στο πέλαγος, ανοίγεται στη θάλασσα. Προέρχεται από τη λέξη «πέλαγος».

         Για τους πελαργούς, λοιπόν, το «πελαγώνει» δηλώνει ότι, κατά τη μετανάστευσή τους, ανοίγουν φτερά προς το απέραντο ταξίδι, περνούν πάνω από μεγάλες εκτάσεις και ξεκινούν τη μακρινή πορεία τους.

         Παράλληλα, η λέξη αποκτά και μια ποιητική διάσταση: Υποδηλώνει το θάρρος, την ελευθερία και την έξοδο προς το άγνωστο. Από αυτήν ακριβώς την εικόνα προήλθε αργότερα και η μεταφορική σημασία του ρήματος «πελαγώνω», δηλαδή χάνομαι, μπερδεύομαι μπροστά σε κάτι πολύ μεγάλο ή δύσκολο(Διαδίκτυο).