Εντγκάρ Μορέν: Ο χαρτογράφος της “Πολυπλοκότητας”

 

        &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

    *In Memoriam: Αφιέρωμα στο έργο του Γάλλου στοχαστή και στην Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος, 5 Ιουνίου 2026.

        #. Μορέν: Η σκέψη που μας έμαθε να κατοικούμε την Πατρίδα-Γη

      &.«Να ζεις μέσα από τον θάνατο, να πεθαίνεις μέσα από τη ζωή»/ “Πρέπει να αποδεχθούμε την θνητότητα για να ζήσουμε”. (Εντγκάρ Μορέν)

                  Η σύμπτωση της Παγκόσμιας Ημέρας Περιβάλλοντος με την απουσία πλέον του μεγάλου στοχαστή Edgar Morin προσφέρει μια γόνιμη αφορμή αναστοχασμού. Στο βιβλίο του Patrie Terre (“ΓΗ-Πατρίδα”) ο Μορέν υπερασπίστηκε την ιδέα ότι η Γη δεν είναι απλώς ο κοινός μας χώρος, αλλά η μοναδική μας πατρίδα, ένα πεπρωμένο που ενώνει όλους τους ανθρώπους πέρα από σύνορα, έθνη και ιδεολογίες. Η οικολογική κρίση, σύμφωνα με τη σκέψη του, δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό πρόβλημα αλλά κρίση πολιτισμού και συνείδησης. Την 5η Ιουνίου, η μνήμη του μας καλεί να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με τη φύση, τον άνθρωπο και το κοινό μας μέλλον.

Από τους παράγοντες που καθορίζουν σημαντικά  το εσωτερικό μας “είναι” και γενικότερα τη βιοθεωρία μας– ίσως  αφανώς – είναι και το βιβλίο. Για πολλούς η φράση – ομολογία «Είμαι τα βιβλία που διάβασα» εμπεριέχει μια μεγάλη αλήθεια και συνιστά την κορυφαία πράξη αυτοσυνειδησίας.

 Τα βιβλία που επιλέξαμε και διαβάσαμε μας επηρέασαν και μας διαμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό, αφού συνειδητά σε αυτά ανακαλύψαμε ιδέες και απόψεις που βρίσκονταν στο ιδεολογικό και αξιακό μας πλαίσιο ή και το διαμόρφωσαν στις βασικές του συντεταγμένες σε ένα ύστερο επίπεδο.

       Στην ομάδα των βιβλίων που διαμόρφωσαν σε κάποιο βαθμό και σε ορισμένα θέματα τον τρόπο σκέψης μου ανήκουν και τα δύο βιβλία του πρόσφατα αποθανόντος Γάλλου στοχαστή-ανθρωπιστή Εντγκάρ  Μορέν.

             Ο Edgar Morin θεωρείται ο «φιλόσοφος της πολυπλοκότητας» επειδή αμφισβήτησε τον κατακερματισμό της γνώσης και υποστήριξε ότι τα μεγάλα προβλήματα του κόσμου δεν μπορούν να κατανοηθούν μέσα από απομονωμένες επιστήμες ή μονοδιάστατες ερμηνείες.

           Για τον Μορέν, η πραγματικότητα είναι ένα πλέγμα αλληλεξαρτήσεων, αντιφάσεων και αβεβαιοτήτων. Ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα βιολογικό, κοινωνικό, πολιτισμικό και ψυχικό ον. Η κοινωνία επηρεάζει το άτομο, αλλά και το άτομο διαμορφώνει την κοινωνία. Η τάξη συνυπάρχει με την αταξία, η βεβαιότητα με την αμφιβολία, η πρόοδος με τους κινδύνους της.

         Η «πολύπλοκη σκέψη» που πρότεινε ο Μορέν δεν επιδιώκει να απλοποιήσει τον κόσμο, αλλά να συνδέσει όσα συνήθως διαχωρίζουμε: Επιστήμη και ανθρωπισμό, λογική και συναίσθημα, άτομο και κοινότητα, τοπικό και παγκόσμιο.

          Γι' αυτό και στα έργα του, όπως το «Γη-Πατρίδα», υποστήριξε ότι η ανθρωπότητα οφείλει να αποκτήσει συνείδηση της κοινής της μοίρας πάνω στον ίδιο πλανήτη.

            Ίσως η μεγαλύτερη συμβολή του να συνοψίζεται στην ιδέα ότι η αληθινή γνώση δεν είναι εκείνη που απλοποιεί υπερβολικά την πραγματικότητα, αλλά εκείνη που αναγνωρίζει και κατανοεί την πολυπλοκότητά της. Αυτή η θέση τον κατέστησε έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές του 20ού και των αρχών του 21ου αιώνα.

          Παρακάτω παρατίθενται κάποιες σκέψεις του Εντγκάρ Μορέν από τα δύο βιβλία του μέσα από τα οποία γνώρισα τον Γάλλο διανοούμενο.
                                  1. «Αφήνοντας τον Εικοστό Αιώνα»

    [Ο Εντγκάρ Μορέν προσπαθεί στο βιβλίο αυτό ν’ αναλύσει τα μεγάλα φιλοσοφικά, επιστημονικά και ιδεολογικά προβλήματα του αιώνα που τελειώνει σε λίγο, τις μεγάλες συγκρούσεις κι αναστατώσεις, και προπάντων τα φαινόμενα του Ναζισμού και του Σταλινισμού. Προσπαθεί κυρίως ν’ αναλύσει το πώς τα γεγονότα διαθλάστηκαν μέσα στις συνειδήσεις των ανθρώπων ή πώς συνελήφθηκαν από τους γνωστικούς τους μηχανισμούς, κάτω από τους τεράστιους μηχανισμούς πληροφόρησης, προπαγάνδας, αποπληροφόρησης, που διαθέτουν οι σύγχρονοι πολιτικοί οργανισμοί.

Πώς πρέπει να βλέπουμε τον κόσμο; Τί και ποιον πρέπει να πιστέψουμε; Τί σχέση έχει η βεβαιότητα της πίστης με την αβεβαιότητα μέσα στην οποία προχωράει η γνώση; Πώς προσδιορίζεται η αλήθεια; Ιδού μερικά από τα ερωτήματα όπου προσπαθεί ν’ απαντήσει ο Ε. Μορέν. Όπως γράφει και ο ίδιος, «αυτό το βιβλίο μάς λέει ανάμεσα στ’ άλλα, ότι για να δούμε σωστά τον κόσμο πρέπει να κοιτάξουμε τους εαυτούς μας να κοιτάζουν τον κόσμο»] (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου του).

                                                       2.« ΓΗ-Πατρίδα»

 

            [Βρισκόμαστε στον 5ο αιώνα της πλανητικής εποχής. Οι βάρβαρες και τυφλές δυνάμεις εξαπλώνονται αλλά και η ανάγκη για ζωή και για καλύτερη ζωή γίνεται παγκόσμιο αίτημα. Τα συμπτώματα του θανάτου και της γέννησης συγχέονται. Αυτή η αγωνιώδης κατάσταση δεν προέρχεται μόνο από την προσθήκη στις παραδοσιακές διενέξεις διαφόρων ειδών κρίσεων και από την εμφάνιση νέων προβλημάτων: Είναι ένα σύνολο που τρέφεται από τα συστατικά του, δηλαδή τις διενέξεις, τις κρίσεις, τα προβλήματα και που ταυτόχρονα τα περιλαμβάνει, τα ξεπερνά και τα τροφοδοτεί. Όλα αυτά φέρνουν μέσα τους το πρόβλημα των προβλημάτων: Την αδυναμία της ανθρωπότητας να βρει τον εαυτό της.

             Να 'μαστε λοιπόν πάνω στο λεπτό φλοιό ζωής που περιβάλλει ένα μικροσκοπικό πλανήτη, χαμένο μέσα στο απέραντο σύμπαν. Αυτός ο πλανήτης είναι παρ' όλα αυτά ένας ολόκληρος κόσμος, ο δικός μας. Εδώ και τριάντα χρόνια, καταφέραμε να ανακαλύψουμε τα μυστικά του γενεαλογικού μας δέντρου και της γήινης ταυτότητάς μας -της γης ως μητέρα μας- τη στιγμή που οι ξεχωριστές κοινωνίες πάνω στη σφαίρα άρχισαν να αλληλεξαρτώνται και που το πεπρωμένο της ανθρωπότητας διακυβεύεται συλλογικά.

          Η συνειδητοποίηση της κοινότητας του γήινου πεπρωμένου πρέπει να αποτελεί το γεγονός-κλειδί του τέλους της χιλιετίας μας. Οφείλουμε να αλληλοϋποστηριχθούμε και να υποστηρίξουμε τον πλανήτη. Αυτή είναι η γη-πατρίδα μας] (από το οπισθόφυλλο).

        «Ένας πλανήτης για Πατρίδα; Ναι, αυτές είναι οι ρίζες μας μέσα στο σύμπαν. Γνωρίζουμε πια ότι ο μικρός χαμένος πλανήτης είναι κάτι περισσότερο από ένας κοινός δεσμός για όλα τα ανθρώπινα όντα. Είναι το σπίτι μας…. είναι η μήτρα μας και περισσότερο ακόμη είναι η Γη – Πατρίδα μας…Εδώ, στο σπίτι μας, υπάρχουν τα φυτά μας, τα ζώα μας, οι νεκροί μας, οι ζωές μας, τα παιδιά μας. Πρέπει να διαφυλάξουμε, πρέπει να σώσουμε τη Γη – Πατρίδα». («Γη – Πατρίδα»).

         Η σχέση μου με τη σκέψη του Εντγκάρ Μορέν* δεν είναι απλώς μια πνευματική συγγένεια, αλλά μια διαρκής μαθητεία στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η θεωρία της πολυπλοκότητας, η ανάγκη σύνδεσης των επιμέρους γνώσεων και η αναζήτηση μιας ολιστικής κατανόησης της πραγματικότητας επηρέασαν ουσιαστικά τον τρόπο που προσεγγίζω τα κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα.

           Δεν είναι τυχαίο ότι στο οπισθόφυλλο του βιβλίου μου «ΙΔΕΟπολις» (Εκδόσεις Λιβάνη, 2019) επέλεξα ως τίτλο μια θέση του Edgar Morin. Αποτελεί έναν ελάχιστο φόρο τιμής σε έναν στοχαστή που μας δίδαξε ότι η γνώση δεν χωρίζει, αλλά συνδέει, και ότι η κατανόηση του κόσμου αρχίζει από την αποδοχή της πολυπλοκότητάς του.

       «Οι ιδέες δεν είναι μόνο εργαλεία γνώσης, αλλά κτητικές οντότητες. Οι ιδέες μάς χειραγωγούν περισσότερο από ό,τι τις χειραγωγούμε εμείς».

            Η επιλογή της ρήσης του Εντγκάρ Μορέν στο οπισθόφυλλο του βιβλίου μου “ΙΔΕΟπολις” δεν υπήρξε τυχαία. Η σκέψη του Μορέν με επηρέασε βαθιά, γιατί ανέδειξε τη δύναμη αλλά και την επικινδυνότητα των ιδεών. Οι ιδέες δεν είναι ουδέτερα εργαλεία που υπηρετούν πάντοτε τον άνθρωπο. Συχνά αποκτούν αυτονομία, τον καθοδηγούν, τον δεσμεύουν ή και τον αιχμαλωτίζουν.

             Η δική μου αναζήτηση στο βιβλίο μου «ΙΔΕΟπολις» κινείται σε αυτό ακριβώς το πεδίο: Στη διερεύνηση της σχέσης ανθρώπου και ιδεών, ελευθερίας και ιδεολογίας, κριτικής σκέψης και πνευματικής χειραγώγησης. Από τον Μορέν διδάχθηκα ότι η πολυπλοκότητα του κόσμου απαιτεί διαρκή εγρήγορση απέναντι στις βεβαιότητες και τα δόγματα που συχνά μας κατέχουν περισσότερο απ’ όσο τα κατέχουμε εμείς.

       *Μετά από πολλά χρόνια οφείλω και δημόσια να εκφράσω τις ευχαριστίες μου στον καθηγητή-φυσικό κ. Δημήτριο Τσιώλη που με έφερε σε επικοινωνία με τις σκέψεις του Μορέν συστήνοντάς με το βιβλίο «Αφήνοντας τον 20^ο αιώνα». Είναι αυτό που λέμε πως οι φίλοι είναι ο θησαυρός μας.