Το πείραμα του “αθέατου Γορίλλα” και τα «Τείχη» του Καβάφη

       *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

         «Α! όταν έκτιζαν τείχη πώς να μην προσέξω/Αλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον» (Κ. Καβάφης, «Τείχη»/1897).

            Κι ενώ διάβαζα το ποίημα του Καβάφη «Τείχη» στάθηκα περισσότερο στον στίχο «Α, πώς δεν πρόσεξα», που με έναν τόνο εξομολογητικό καθιστά τον ίδιο τον ποιητή σχεδόν απολογούμενο απέναντι στην αδυναμία του να αντιληφθεί την ανέγερση των τειχών. Δεν άκουσε, αν και η ανέγερση ενός τείχους προϋποθέτει ήχο, κρότο, εικόνα, κίνηση.

       Πώς είναι δυνατόν να μην είχε δει ή να μην  είχε συνειδητοποιήσει κάτι τόσο καθοριστικό; Αυτός ο προβληματισμός οδηγεί σχεδόν αβίαστα στο περίφημο πείραμα του «αθέατου γορίλλα», όπου οι άνθρωποι, απορροφημένοι σε μία συγκεκριμένη δραστηριότητα, αδυνατούν να δουν ακόμη και μια παράλογη, ολοφάνερη παρουσία μπροστά τους.

      Ο Καβάφης, πολύ πριν από τη σύγχρονη Ψυχολογία της Αντίληψης, φαίνεται να αποτυπώνει ποιητικά την επιλεκτική τύφλωση του ανθρώπου: Συχνά δεν βλέπουμε ό,τι συμβαίνει γύρω μας όχι επειδή είναι αόρατο, αλλά επειδή ο νους μας είναι στραμμένος αλλού.

       Στο ποίημα «Τείχη» του Κ.Π. Καβάφη, η πιο δραματική στιγμή δεν είναι η ανέγερση των τειχών αλλά η αδυναμία του ανθρώπου να αντιληφθεί εγκαίρως πως αυτά χτίζονταν γύρω του. Ο στίχος «Α, πώς δεν πρόσεξα όταν τα έκτιζαν» συμπυκνώνει την ανθρώπινη τύφλωση απέναντι σε ό,τι συμβαίνει μπροστά στα μάτια του αλλά παραμένει αθέατο στη συνείδησή του.

         Η ίδια σχεδόν ιδέα αποτυπώνεται και στη θεωρία του «αόρατου γορίλλα», στο γνωστό ψυχολογικό πείραμα που απέδειξε πως ο άνθρωπος συχνά αδυνατεί να δει το προφανές όταν η προσοχή του είναι στραμμένη αλλού. Ο Καβάφης, περιγράφει ποιητικά αυτήν την επιλεκτική τύφλωση: Τα σημαντικότερα γεγονότα της ζωής μας, δηλαδή, δεν εισβάλλουν πάντα με θόρυβο, αλλά συχνά υψώνονται σιωπηλά γύρω μας «Τείχη», μέχρι να αντιληφθούμε πως είμαστε ήδη εγκλωβισμένοι. 

        Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από     εικόνες, πληροφορίες και διαρκή ερεθίσματα, η ανθρώπινη προσοχή αποδεικνύεται ταυτόχρονα πολύτιμη και περιορισμένη. Το γνωστό πείραμα του «αθέατου γορίλλα» αποκαλύπτει με εντυπωσιακό τρόπο ότι, όταν εστιάζουμε σε κάτι συγκεκριμένο, μπορούμε να αγνοήσουμε ακόμη και το πιο προφανές. Παράδοξα, αυτή η γνωστική αδυναμία βρίσκει τον ποιητικό της αντίλαλο στον στίχο του Καβάφη από τα «Τείχη» «Α! όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην το κατάλαβα».

        Το δίστιχο από το ποίημα «Τείχη» του Κ. Καβάφη συνομιλεί εύστοχα με τη θεωρία του «Αθέατου Γορίλλα», όπως διατυπώθηκε από τους Daniel Simons και Christopher Chabris. Ο ποιητής εκφράζει την αδυναμία να αντιληφθεί κανείς εγκαίρως τα «τείχη» που υψώνονται γύρω του, όπως ακριβώς το ανθρώπινο μυαλό αγνοεί το προφανές όταν η προσοχή του είναι αλλού. Η επιλεκτική προσοχή μάς εγκλωβίζει σε μια ψευδαίσθηση ελέγχου, όπου τα ουσιώδη περνούν απαρατήρητα.

             Έτσι, η τραγική διαπίστωση του Καβάφη γίνεται επιστημονική επιβεβαίωση της γνωστικής μας τύφλωσης.

         Η συνάντηση του καβαφικού στοχασμού με τη θεωρία του «Αθέατου Γορίλλα» φωτίζει και μια βαθύτερη υπαρξιακή διάσταση: Δεν πρόκειται μόνο για γνωστικό σφάλμα, αλλά για στάση ζωής. Ο άνθρωπος συχνά επιλέγει, συνειδητά ή ασυνείδητα, να εστιάζει σε ό,τι τον βολεύει ή τον καθησυχάζει, αφήνοντας στο περιθώριο τα σημάδια του περιορισμού του.

                 Τα «τείχη» δεν είναι απλώς εξωτερικές συνθήκες, αλλά και εσωτερικές άμυνες, φόβοι και αυταπάτες. Έτσι, η τύφλωση δεν είναι τυχαία. Είναι αποτέλεσμα μιας επιλεκτικής αντίληψης που διαμορφώνει την πραγματικότητα, καθιστώντας την αυτογνωσία δύσκολη αλλά απολύτως αναγκαία για την υπέρβαση των αόρατων ορίων.      

       Όπως ο «γορίλλας» περνά απαρατήρητος μπροστά στα μάτια μας, έτσι και τα «τείχη» υψώνονται σιωπηλά μέσα και γύρω μας, χωρίς να τα αντιλαμβανόμαστε εγκαίρως. Μόνο εκ των υστέρων, με μια αίσθηση έκπληξης και ίσως ενοχής, αναρωτιόμαστε πώς δεν είδαμε αυτό που βρισκόταν εξαρχής μπροστά μας

           Τελικά, το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι τα «τείχη» υψώνονται γύρω μας, αλλά ότι συχνά συμμετέχουμε κι εμείς στην ανέγερσή τους χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Ο στίχος του Καβάφη και η θεωρία του «Αθέατου Γορίλλα» συναντώνται σε μια σκληρή αλήθεια: Η πραγματικότητα δεν κρύβεται, εμείς την προσπερνάμε. Αν δεν καλλιεργήσουμε συνειδητή προσοχή και κριτική σκέψη, θα συνεχίσουμε να ζούμε μέσα σε αόρατους περιορισμούς που μοιάζουν φυσικοί.

        Η επίγνωση, λοιπόν, δεν είναι απλώς γνώση, αλλά είναι πράξη ελευθερίας, η ρωγμή μέσα από την οποία μπορούμε, επιτέλους, να δούμε και να υπερβούμε τα ίδια μας τα όρια.

            Στο ποίημα «Τείχη» του Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, η «απασχόληση» της προσοχής δεν δηλώνεται ρητά, αλλά υπονοείται ως μια εσωτερική απορρόφηση: Ίσως η βεβαιότητα ότι ο χρόνος είναι άφθονος, η ενασχόληση με μικρές καθημερινότητες, η αυτάρκεια ή ακόμη και η αποφυγή της αυτογνωσίας.

          Όπως στο πείραμα του «Αθέατου Γορίλλα» των Daniel Simons και Christopher Chabris, όπου η προσοχή καθηλώνεται σε ένα συγκεκριμένο έργο, έτσι κι εδώ ο νους ίσως ήταν στραμμένος αλλού: Σε επιθυμίες, φόβους ή κοινωνικές συμβάσεις. Τα «τείχη» δεν είναι θορυβώδη. Χτίζονται σιωπηλά, όσο εμείς κοιτάμε αλλού — κι αυτή η σιωπή είναι η πιο επικίνδυνη μορφή αορατότητας.

    Όλες αυτές οι προσεγγίσεις συγκλίνουν σε ένα κοινό συμπέρασμα: η μεγαλύτερη μας τύφλωση δεν είναι αισθητηριακή, αλλά νοητική που συχνά χτίζει τα πιο ανθεκτικά «τείχη».

                Είναι περίεργο αλλά και άκρως ενδιαφέρον που ένα ποίημα, τα «Τείχη» του Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, και ένα πείραμα της Ψυχολογίας, ο «Αθέατος Γορίλλας», συναντώνται και διατυπώνουν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, μια βαθιά αλήθεια για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος συχνά αδυνατεί να προσλάβει την πραγματικότητα στην πλήρη της διάσταση.

          Η συνάντηση της Ποίησης με την Ψυχολογία μάς υπενθυμίζει ότι η πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε προφανής ούτε πλήρως προσβάσιμη. Απαιτεί εγρήγορση, αυτογνωσία και διαρκή αμφισβήτηση των βεβαιοτήτων μας, ώστε να αντιλαμβανόμαστε όχι μόνο όσα φαίνονται, αλλά και όσα παραμένουν αθέατα πίσω από τις συνήθειες, τις προσδοκίες και τις προκαταλήψεις μας.

        Αν κάτι μπορεί να λειτουργήσει ως πολύτιμο δίδαγμα από τη συνάντηση της Ποίησης με την Ψυχολογία και ιδιαίτερα με τη θεωρία του «Αθέατου Γορίλα», είναι η επίγνωση των ορίων της ανθρώπινης αντίληψης.

               Η συνάντηση αυτών των δύο πεδίων μάς καλεί να προσεγγίζουμε τον κόσμο με περισσότερη ταπεινότητα και πνευματική εγρήγορση. Να αμφισβητούμε τις βεβαιότητές μας, να εξετάζουμε εναλλακτικές οπτικές και να αναγνωρίζουμε ότι η γνώση μας για την πραγματικότητα είναι πάντοτε μερική και ατελής.

        Παράλληλα, μας προτρέπει να είμαστε πιο συγκαταβατικοί απέναντι στους άλλους, καθώς και οι δικές τους αντιλήψεις διαμορφώνονται από διαφορετικές εστιάσεις, εμπειρίες και προσλαμβάνουσες. Η αλήθεια δεν κατακτάται με την ακαμψία των βεβαιοτήτων αλλά με τη διαρκή αναζήτηση, την αυτοκριτική και την προθυμία να δούμε όσα μέχρι τώρα παρέμεναν αθέατα.              

                                                                   ΣΗΜΕΙΩΣΗ

             &.Το ποίημα «Τείχη» του Κ. Καβάφη, εκτός από τις αναλογίες του με τη «Θεωρία του Γορίλλα»,  άμεσα ή έμμεσα  μας παραπέμπει στο «Σπήλαιο» του Πλάτωνα ή ακόμη-ακόμη και στη θεωρία της “κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας” και φυσικά στην έννοια ”της ψευδούς συνείδησης” του Karl Marx.

             1.Η θεωρία της κοινωνικής κατασκευής της πραγματικότητας διατυπώθηκε κυρίως από τους Peter Berger και Thomas Luckmann στο έργο τους The Social Construction of Reality.

       Η βασική της θέση είναι ότι η πραγματικότητα που βιώνουμε δεν είναι απλώς ένα αντικειμενικό δεδομένο, αλλά διαμορφώνεται από την κοινωνία μέσα από τη γλώσσα, τις αξίες, τους θεσμούς, τις παραδόσεις και τις κυρίαρχες αντιλήψεις. Οι άνθρωποι γεννιούνται σε έναν ήδη διαμορφωμένο κόσμο νοημάτων, τον οποίο σταδιακά αποδέχονται ως «φυσικό» και αυτονόητο.

           Η σύνδεση με τα “Τείχη” του Κ. Καβάφη είναι εξαιρετικά γόνιμη. Τα «Τείχη» μπορούν να ιδωθούν όχι μόνο ως προσωπικοί περιορισμοί αλλά και ως κοινωνικές κατασκευές: Στερεότυπα, προκαταλήψεις, ιδεολογίες, κοινωνικοί ρόλοι και συμβάσεις που υψώνονται αθόρυβα γύρω από το άτομο. Όπως ο ποιητικός ήρωας αντιλαμβάνεται εκ των υστέρων ότι «ανεπαισθήτως» αποκλείστηκε από τον κόσμο, έτσι και οι άνθρωποι συχνά συνειδητοποιούν αργά ότι η αντίληψή τους για την πραγματικότητα έχει διαμορφωθεί από κοινωνικούς μηχανισμούς που θεωρούσαν αυτονόητους.

     Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι στα «Τείχη» ο Καβάφης περιγράφει ποιητικά αυτό που οι Berger και Luckmann διατυπώνουν κοινωνιολογικά: Οι πιο ισχυροί περιορισμοί δεν είναι εκείνοι που επιβάλλονται βίαια, αλλά εκείνοι που οικοδομούνται αθόρυβα, γίνονται μέρος της συνείδησής μας και τελικά εκλαμβάνονται ως φυσική πραγματικότητα.

         2.Η έννοια της ψευδούς συνείδησης στον Karl Marx αναφέρεται στην κατάσταση κατά την οποία οι άνθρωποι δεν αντιλαμβάνονται τις πραγματικές κοινωνικές και οικονομικές δυνάμεις που καθορίζουν τη ζωή τους. Αντίθετα, αποδέχονται ως φυσική και αυτονόητη μια πραγματικότητα που στην ουσία εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα και σχέσεις εξουσίας.

            

       Η σύνδεση με τα «Τείχη» βρίσκεται κυρίως στην καθυστερημένη συνειδητοποίηση. Ο ποιητικός ήρωας αντιλαμβάνεται ξαφνικά ότι γύρω του έχουν υψωθεί τείχη και ότι έχει αποκλειστεί από τον κόσμο, χωρίς να καταλάβει πότε και πώς συνέβη αυτό: «ανεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω». Αντίστοιχα, ο άνθρωπος που βρίσκεται σε κατάσταση ψευδούς συνείδησης δεν αντιλαμβάνεται τους μηχανισμούς που περιορίζουν τη σκέψη και τη δράση του. Ζει μέσα σε ένα «νοητικό κλουβί» το οποίο θεωρεί φυσικό και αναπόφευκτο.

          Βέβαια, υπάρχει και μια διαφορά. Στον Μαρξ τα «τείχη» είναι κυρίως κοινωνικά και ιδεολογικά. Προέρχονται από τις κυρίαρχες ιδέες μιας κοινωνίας και τις σχέσεις εξουσίας. Στον Καβάφη τα «Τείχη» μπορούν να ερμηνευθούν ευρύτερα: Ως προσωπικές επιλογές, φόβοι, ενοχές, κοινωνικές συμβάσεις ή ιστορικές συνθήκες. Ωστόσο, και στις δύο περιπτώσεις ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται εγκαίρως τους περιορισμούς που τον εγκλωβίζουν.

          Θα μπορούσε, λοιπόν, να υποστηριχθεί ότι τα «Τείχη» αποτελούν μια ποιητική έκφραση της μαρξικής ιδέας ότι οι πιο αποτελεσματικοί μηχανισμοί εγκλωβισμού είναι εκείνοι που δρουν αθόρυβα και γίνονται αντιληπτοί μόνο όταν η ελευθερία έχει ήδη περιοριστεί.