«Να χαίρεσαι το όνομά σου»: Όταν γιορτάζει το Όνομα και όχι ο Άνθρωπος.

 &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

                     *"Επί τη ονομαστική σου εορτή…"

         «Επί τη ονομαστική σας εορτή…»./«Ο… σήμερα δεν εορτάζει και δεν δέχεται επισκέψεις». Ποιος από τους παλαιότερους δεν θυμάται αυτές τις τυπικές, σχεδόν τελετουργικές φράσεις που συνόδευαν κάποτε τις ονομαστικές γιορτές;

         Ήταν η εποχή των ευχετήριων καρτών με την άψογη καθαρεύουσα και τη δοτική πάντοτε στη θέση της, των επισκέψεων χωρίς προειδοποίηση, των γεμάτων σαλονιών, των γλυκών στο κρυστάλλινο μπολ και των ευχών που επαναλαμβάνονταν από στόμα σε στόμα. Δεν έλειπαν ούτε τα τραγούδια, όπως το γνωστό  «Σήμερα γιορτάζω κι όσοι με αγαπούν…», που έντυναν μουσικά τη χαρά της ημέρας.

       Σήμερα όλα αυτά μοιάζουν να έχουν αντικατασταθεί από μαζικά μηνύματα, emoji και αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα. Ωστόσο, πίσω από τη νοσταλγία αναδύεται ένα βαθύτερο ερώτημα:

         Τι ακριβώς γιορτάζουμε όταν γιορτάζουμε το όνομά μας και ποιο είναι το πραγματικό νόημα αυτής της τόσο ελληνικής συνήθειας;

          Οι αρχαίοι Έλληνες δεν γιόρταζαν το όνομά τους όπως γίνεται σήμερα.

            Η γιορτή του ονόματος είναι χριστιανικό έθιμο. Καθιερώθηκε όταν πολλοί άνθρωποι άρχισαν να παίρνουν ονόματα αγίων και τιμούσαν τον άγιο που έφερε το ίδιο όνομα κατά την ημέρα της μνήμης του στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο. Έτσι, η ονομαστική εορτή απέκτησε μεγάλη σημασία, ιδιαίτερα στις ορθόδοξες χώρες.

         Στην αρχαία Ελλάδα τα ονόματα συνδέονταν κυρίως με την οικογένεια, το γένος, τους θεούς ή τις αρετές, αλλά δεν υπήρχε ετήσια γιορτή του ονόματος. Οι άνθρωποι γιόρταζαν κυρίως:

• θρησκευτικές εορτές προς τιμήν των θεών,
• τοπικές πανηγύρεις,
• δημόσιες γιορτές της πόλης,
• και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τα γενέθλια, κυρίως βασιλέων ή επιφανών προσώπων.

            Η σημερινή συνήθεια να λέμε «χρόνια πολλά» για το όνομα είναι, επομένως, προϊόν της χριστιανικής παράδοσης και όχι της αρχαίας ελληνικής.

                     Οι πολλαπλές λειτουργίες των ονομαστικών εορτών

         Οι ονομαστικές εορτές δεν αποτελούν απλώς ένα θρησκευτικό κατάλοιπο της χριστιανικής παράδοσης, αλλά έναν διαχρονικό κοινωνικό θεσμό με πολλαπλές λειτουργίες. Μέσα από την ανταλλαγή ευχών, τις επισκέψεις και τη φιλοξενία ανανεώνονται οι δεσμοί της συγγένειας και της φιλίας, καλλιεργείται η αλληλεγγύη και διευρύνεται ο κύκλος των ανθρώπινων γνωριμιών.

          Η εορτή μετατρέπεται σε μια συμβολική υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος δεν ολοκληρώνεται ως απομονωμένη μονάδα, αλλά ως μέλος μιας κοινότητας σχέσεων. Έτσι, το όνομα παύει να είναι ένα απλό στοιχείο ταυτότητας και γίνεται αφορμή για συνάντηση, επικοινωνία και ενίσχυση του κοινωνικού ιστού, ιδιαίτερα στις μικρές κοινωνίες όπου οι προσωπικές σχέσεις διαμορφώνουν τον τρόπο ζωής.

              Πέρα, όμως, από την κοινωνική συνεύρεση, οι ονομαστικές εορτές λειτουργούν και ως ένας άτυπος καθρέφτης της κοινωνικής αναγνώρισης. Οι ευχές, οι επισκέψεις και η παρουσία των άλλων δεν εκφράζουν μόνο ευγένεια, αλλά αποτυπώνουν το μέγεθος της εκτίμησης, της αποδοχής και του κύρους που απολαμβάνει ο εορτάζων.

         Με αυτή την έννοια, η εορτή αποκτά συμβολικό χαρακτήρα: Υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη αποκτά νόημα μέσα από τη σχέση με τον άλλον και ότι η κοινωνική καταξίωση δεν μετριέται με υλικά αγαθά, αλλά με την ποιότητα των δεσμών που έχει οικοδομήσει.

         Η μεγαλύτερη ευχή, τελικά, δεν είναι «να χαίρεσαι το όνομά σου», αλλά να χαίρεσαι τους ανθρώπους που το θυμούνται και το τιμούν.

       Για τους μεγαλύτερους σε ηλικία, η ονομαστική εορτή ξυπνά εικόνες μιας άλλης εποχής, όταν το σπίτι του εορτάζοντα γέμιζε από πρόσωπα, φωνές και ζεστά χαμόγελα. Το καθιστικό μετατρεπόταν σε μια μικρή «Βουλή», όπου η πολιτική μονοπωλούσε τις συζητήσεις, και λίγο αργότερα σε ένα άτυπο «γήπεδο», με ατελείωτες αντιπαραθέσεις για το ποδόσφαιρο. Οι διαφωνίες δεν χώριζαν τους ανθρώπους, αλλά αντίθετα, τους ένωναν γύρω από το ίδιο τραπέζι, με ένα γλυκό, ένα ποτήρι και μια εγκάρδια χειραψία.

        Σήμερα, η φυσική παρουσία συχνά αντικαθίσταται από ένα σύντομο μήνυμα ή ένα εικονικό «χρόνια πολλά». Κερδίσαμε ταχύτητα στην επικοινωνία, αλλά ίσως χάσαμε κάτι από τη ζεστασιά της συνάντησης, τη χαρά της συντροφικότητας και την ανθρώπινη αμεσότητα που έκανε τις ονομαστικές εορτές πραγματικές γιορτές της κοινότητας.

       Στις παλιές ονομαστικές εορτές, τίποτε δεν περνούσε απαρατήρητο από το βλέμμα των επισκεπτών. Η φιλοτιμία του οικοδεσπότη, η νοικοκυροσύνη της οικοδέσποινας, τα γλυκίσματα, τα εδέσματα, τα ποτά, η αισθητική του σπιτιού, ακόμη και τα δώρα που προσέφεραν οι καλεσμένοι, γίνονταν αντικείμενο σχολιασμού, επαίνου ή και διακριτικής κριτικής.

       Η γιορτή αποτελούσε, στην πραγματικότητα, μια μικρογραφία της κοινωνίας και έναν άτυπο καθρέφτη των ανθρώπινων σχέσεων. Όλοι επιθυμούσαν να κτίσουν ένα καλό όνομα, να κερδίσουν τον σεβασμό και την κοινωνική αναγνώριση. Άλλωστε, ο άνθρωπος, ως «πολιτικόν ζῷον» κατά τον Αριστοτέλη, δεν ζει μόνο για τον εαυτό του, αλλά και μέσα στο βλέμμα των άλλων. Η κοινωνική εκτίμηση, το «ἕνεκεν τῶν ἄλλων», υπήρξε διαχρονικά μία από τις ισχυρότερες κινητήριες δυνάμεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

           Δεν έλειπαν, βέβαια, από αυτές τις άτυπες κοινωνικές συνάξεις, ιδιαίτερα στις μικρές τοπικές κοινωνίες, το κουτσομπολιό και η «κοινωνική κριτική», όπως συχνά αποκαλούνταν κατ' ευφημισμό. Οι προσωπικές ιστορίες, οι οικογενειακές εξελίξεις και τα γεγονότα της καθημερινότητας γίνονταν αντικείμενο σχολιασμού, άλλοτε με καλοπροαίρετη διάθεση και άλλοτε με αυστηρότητα.

            Παράλληλα, οι παρέες συζητούσαν τα προβλήματα του χωριού ή της πόλης, πρότειναν λύσεις, αξιολογούσαν έργα και πρόσωπα και διατύπωναν κρίσεις για τους τοπικούς άρχοντες. Με τον τρόπο αυτό, η ονομαστική εορτή λειτουργούσε και ως ένας άτυπος χώρος διαμόρφωσης της κοινής γνώμης και έκφρασης της λαϊκής κοινωνικής και πολιτικής συνείδησης.

         Αξίζει να σημειωθεί ότι στις παραδοσιακές κοινωνίες οι επίσημες επισκέψεις πραγματοποιούνταν κυρίως στο σπίτι του εορτάζοντος άνδρα και όχι της γυναίκας, ακόμη και όταν εκείνη έφερε το ίδιο όνομα. Η πατριαρχική οργάνωση της κοινωνίας αποτυπωνόταν και σε αυτό το έθιμο, επιβεβαιώνοντας τους διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους των δύο φύλων.

         Σήμερα, οι περισσότερες από αυτές τις παραδοσιακές εκδηλώσεις τείνουν να εκλείψουν. Η «βιομηχανία» των ευχετήριων μηνυμάτων, με τις αμέτρητες παραλλαγές της –κείμενα, εικονίδια, κινούμενες εικόνες και φωνητικά μηνύματα– έχει σε μεγάλο βαθμό αντικαταστήσει τις δια ζώσης επισκέψεις και το τελετουργικό της ονομαστικής εορτής.

           Γιατί η ψηφιακή επικοινωνία προσφέρει ευκολία και ταχύτητα, αλλά συχνά στερεί τη ζεστασιά της προσωπικής παρουσίας. Ο εγκλεισμός «εις εαυτόν» ενισχύεται, ενώ οι παλιές ευχετήριες κάρτες, μικρά δείγματα αισθητικής και πολιτισμού, υποχωρούν στη λήθη. Μαζί τους χάνεται και ένα κομμάτι της κοινωνικής μνήμης και της παραδοσιακής κουλτούρας των ανθρώπινων σχέσεων.

               Όλες αυτές οι αναμνήσεις ζεσταίνουν την καρδιά, αλλά γεννούν ταυτόχρονα έναν βαθύτερο προβληματισμό για το πραγματικό νόημα των ονομαστικών εορτών. Τι σημαίνει, άραγε, η ευχή «να χαίρεσαι το όνομά σου»; Γιατί να γιορτάζουμε το όνομα, όταν υπάρχουν τα γενέθλια, που σηματοδοτούν την είσοδό μας στη ζωή και αποτελούν ένα αδιαμφισβήτητο προσωπικό γεγονός;

        Το όνομα δεν το επιλέξαμε εμείς, αλλά μας δόθηκε από άλλους. Δεν αποτελεί επίτευγμα, ούτε καρπό προσωπικής προσπάθειας. Ίσως να έχει μεγαλύτερη αξία να γιορτάζουμε γεγονότα που σηματοδοτούν σταθμούς της ζωής μας ή επιτυχίες που κατακτήσαμε με κόπο.

       Από την άλλη πλευρά, η ονομαστική εορτή δεν τιμά τόσο το ίδιο το όνομα, όσο την παράδοση, τη μνήμη και την ανθρώπινη ανάγκη για συνάντηση και επικοινωνία. Έτσι, το πραγματικό περιεχόμενο της γιορτής δεν βρίσκεται στο όνομα, αλλά στους ανθρώπους που συγκεντρώνονται γύρω από αυτό και του προσδίδουν κοινωνικό και συναισθηματικό νόημα.

         Μια άλλη παράμετρος των ονομαστικών εορτών είναι η περίπτωση εκείνων που καλούνται να «χαρούν» ένα όνομα το οποίο αισθητικά δεν τους προσδίδει ιδιαίτερη γοητεία ή ευχαρίστηση. Τι, λοιπόν, γιορτάζουν;

         Αποφεύγω να αναφερθώ σε συγκεκριμένα ονόματα που ενδέχεται να προσβάλουν κάποιον, αλλά το ερώτημα παραμένει: Πώς μπορεί να χαρεί κάποιος ένα όνομα που θεωρεί άχαρο ή κακόηχο; Η ευχή «να χαίρεσαι το όνομά σου» τότε αποκτά μια ειρωνική διάσταση, καθώς μοιάζει να επιβάλλει την αποδοχή ενός συμβόλου που δεν επέλεξε ο ίδιος.

        Ωστόσο, ίσως η αξία ενός ονόματος δεν βρίσκεται μόνο στον ήχο του, αλλά στις αναμνήσεις, στους ανθρώπους και στις πράξεις που το συνοδεύουν. Το όνομα δεν είναι απλώς μια λέξη. Είναι μια ιστορία ζωής ή ακόμη και ταυτοτικό στοιχείο. Έτσι, ακόμη και ένα ταπεινό αισθητικά όνομα μπορεί να αποκτήσει λάμψη από τον άνθρωπο που το φέρει. Δεν κάνει το όνομα τον άνθρωπο, αλλά ο άνθρωπος το όνομα.

          Στη συζήτηση για τις ονομαστικές εορτές θα μπορούσε να προστεθεί και η παράμετρος της Εκκλησίας, η οποία απέναντι στη σύγχρονη τάση της νεοελληνικής κοινωνίας να επιλέγει αρχαιοελληνικά ονόματα αντί των παραδοσιακά χριστιανικών, προβάλλει συχνά την ύπαρξη ή την ανάδειξη αγίων με αρχαία ονόματα.

        Η στάση αυτή, πέρα από τη θεολογική της διάσταση, αποκαλύπτει και τη σημασία που εξακολουθεί να έχει το όνομα ως κοινωνικό και πολιτισμικό σύμβολο. Παράλληλα, γεννά ερωτήματα για την «αγιοποίηση» ονομάτων (πιθανών και απίθανων) αλλά και για τη βιομηχανία που έχει αναπτυχθεί γύρω από τις γιορτές των ονομάτων.

       Τα διπλά ονόματα, οι οικογενειακές αντιπαραθέσεις για την επιλογή τους και η ανάγκη συμβιβασμού ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα φανερώνουν ότι το όνομα δεν είναι μια απλή προσωπική επιλογή, αλλά ένας θεσμός βαθιά ριζωμένος στη νεοελληνική κοινωνία.

     Παρά τις δυσλειτουργίες των ονομαστικών εορτών, τη δόση ματαιοδοξίας ή ακόμη και υποκρισίας που κάποιες φορές τις συνοδεύει, καθώς και τη σύγχρονη «βιομηχανία» των ευχετήριων μηνυμάτων στο Facebook και το Instagram, ας συνεχίσουμε να λέμε «Χρόνια Πολλά» σε όσους χαίρονται με τις ευχές.

        Εξάλλου οι γιορτές αυτές αποτελούν μέρος της παράδοσης και της καθημερινής μας ζωής. Ας μην εγκλωβιζόμαστε, λοιπόν, στον εφιάλτη των δεκάδων τηλεφωνημάτων και μηνυμάτων προς πρόσωπα με δημοφιλή ονόματα, που συχνά μετατρέπουν μια αυθόρμητη κίνηση σε υποχρέωση και άγχος για τυπικές ευγένειες.

            Ωστόσο, πίσω από αυτή την υπερβολή κρύβεται και μια ανθρώπινη ανάγκη για επικοινωνία. Η ονομαστική γιορτή μπορεί να γίνει μια αφορμή για να ξαναμιλήσουμε με φίλους, συγγενείς και ξεχασμένους γνωστούς, να ανανεώσουμε σχέσεις και να προσφέρουμε χαρά.

       Ακόμη κι αν κάποιοι αντλούν αυτοεπιβεβαίωση από τον αριθμό των ευχών και των τηλεφωνημάτων που δέχονται, η ουσία παραμένει η ανθρώπινη επαφή.

          Γιατί, τελικά, πίσω από ένα όνομα βρίσκεται πάντα ένας άνθρωπος που επιθυμεί να τον θυμούνται.

             Κι ενώ πέφτει η αυλαία αυτού του κειμένου, ανήμερα του Αη Λιά, από μακριά φτάνει η γνώριμη μελωδία: «Κάποιος γιορτάζει...»*, με τη φωνή του Γιώργου Ζωγράφου. Οι νότες της ξυπνούν μνήμες που ο χρόνος δεν κατάφερε να σβήσει. 

     Μπροστά μου στέκει ο δίσκος του «Άξιον Εστί», του Θεοδωράκη και του Ελύτη, το πολύτιμο δώρο των φίλων μου για την ονομαστική μου εορτή, στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Ένα απλό βινύλιο έγινε κιβωτός συναισθημάτων, φιλίας και ονείρων.

      Κι έτσι καταλαβαίνω πως οι γιορτές δεν μετρούνται από τις ευχές που ανταλλάσσουμε, αλλά από τις αναμνήσεις που μας επιστρέφουν και από τους ανθρώπους που, ακόμη κι απόντες, εξακολουθούν να γιορτάζουν μέσα στην καρδιά μας.

          Και καθώς το ένα φέρνει το άλλο, αναζητώ παλιές φωτογραφίες από τη γιορτή του Αη Λιά στο ομώνυμο ξωκκλήσι του χωριού μου (Πιάλεια Τρικάλων). Άλλες εποχές, άλλοι άνθρωποι, άλλη η χαρά του να γιορτάζεις στον τόπο σου. Κι οι εικόνες ψιθυρίζουν τρυφερά: «Αχ, νιότη... Πόσο γλυκά επιμένεις να επιστρέφεις μέσα από τις αναμνήσεις».

     *«Νόμιζα πως ονειρευόμουν/Ψίθυροι μοιάζαν μακρινοί/Σαν να τραγουδούν ποτάμια/Πουλιά και ουρανοί/Κάποιος γιορτάζει που να ξέρω/Που να θυμάμαι τι να πω/Κάποιος γιορτάζει κι ησυχάζει, δε με νοιάζει/Κάποιος γιορτάζει μα το βρήκα είμαι εγώ»