Καλοκαιράκι: Εκεί που κεντάμε τις φαντασιώσεις μας

          &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"     

                  *Καλοκαιράκι: Μία λέξη, χίλιες προσδοκίες…

           «Ο κόσμος λάμπει σαν ένα αστέρι/, βουνά και κάμποι, δένδρα, νερά/γιορτάζουν πάλι, καθώς προβάλλει/ το καλοκαίρι, Θεού χαρά! /Φωνούλες γέλια φέρνει τ' αγέρι/μέσ’ απ’ τ’ αμπέλια τα καρπερά./Παιδιά αγγελούδια ψέλνουν τραγούδια/ στο καλοκαίρι. Θεού χαρά! /Την ώρα τούτη σκορπά ένα χέρι/ χάδια και πλούτη  η γη φορά/,σαν μια πορφύρα./Ζωής πλημμύρα/το καλοκαίρι./Θεού χαρά! Η φύσις πέρα ω! νέοι και γέροι,/σα μια μητέρα μας καρτερά./Η φύσις όλη σαν περιβόλι/το καλοκαίρι,/Θεού χαρά» (Κ. Παλαμάς).

      «Ήλθες, ήλθες, καλοκαίρι,/κι ο Θεός πολλά/ με το άγιο του το χέρι/σκόρπισε καλά…» (Γ. Βιζυηνός)

           Και να ήθελε κάποιος να αγνοήσει ή να προσπεράσει τον ερχομό του καλοκαιριού, δύσκολα θα τα κατάφερνε. Οι πρώτες έντονες ζέστες και οι μικροί καύσωνες, οι “Κυνάδες ημέρες”(1) των αρχαίων, οι πρώτες πυρκαγιές που, δυστυχώς, τείνουν να αποτελούν τη σύγχρονη «πληγή του Φαραώ» για την Ελλάδα, το αδιάκοπο τραγούδι των τζιτζικιών, η πολύχρωμη αφθονία φρούτων και λαχανικών στις λαϊκές αγορές, η μεγάλη διάρκεια του φωτός και οι ασταμάτητες διαφημίσεις των πλοίων που υπόσχονται ταξίδια στα μαγευτικά ελληνικά νησιά συνθέτουν ένα σκηνικό που δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο.

            Το καλοκαίρι δεν είναι απλώς μία ακόμη εποχή του χρόνου. Είναι μία κατάσταση ψυχής, μια υπόσχεση ελευθερίας, ξεγνοιασιάς και ανανέωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί μετρούν ολόκληρο τον χρόνο με σημείο αναφοράς τις λίγες ημέρες των θερινών διακοπών τους, επενδύοντας σε αυτές προσδοκίες, όνειρα και την ελπίδα μιας μικρής προσωπικής ανάστασης.

            Εν τω μεταξύ, κι ενώ η παλιά αντιπαράθεση «βουνό ή θάλασσα;» μοιάζει να έχει κριθεί συντριπτικά υπέρ της θάλασσας, μια άλλη, περισσότερο σύγχρονη και απολύτως ελληνική μάχη βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη: Τα μεταφορικά προς το νησί (τα ναύλα), η αναζήτηση ενός οικονομικού δωματίου σε κάποιο νησί και η εύρεση-κατάκτηση μιας ξαπλώστρας σε οργανωμένη παραλία. Οι εικόνες αυτές αποτελούν τα αδιάψευστα σημάδια ότι το καλοκαίρι έχει εγκατασταθεί για τα καλά στην καθημερινότητά μας, παρασύροντας μικρούς και μεγάλους σε όνειρα απόδρασης.

         Κι έτσι, σχεδόν ασυναίσθητα, πολλοί σιγοτραγουδούν το γνώριμο «Καλοκαιράκι, καλοκαιράκι, μες στην καρδιά μου έχω μεράκι», αφήνοντας τη μελωδία να αφυπνίσει αναμνήσεις, προσδοκίες και φαντασιώσεις.

          Όμως το καλοκαίρι δεν είναι το ίδιο για όλους. Ο καθένας προβάλλει πάνω του τις προσωπικές του ανάγκες, τις επιθυμίες και τις ανεκπλήρωτες προσδοκίες του.

           Πριν από λίγες δεκαετίες το καλοκαίρι ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με το δρεπάνι, τα χρυσοκίτρινα στάχυα και τον κοπιαστικό θερισμό, εικόνες που σφράγισαν τη συλλογική μνήμη του ελληνικού λαού.

           Σήμερα, τη θέση τους έχουν καταλάβει οι παραλίες, οι ξαπλώστρες, τα νησιά και οι καλοκαιρινές αποδράσεις.

        Κι όμως, πίσω από τις διαφορετικές εικόνες, η ουσία παραμένει ίδια. Ο ερχομός του καλοκαιριού εξακολουθεί να σκορπά μια άφατη αγαλλίαση στην ανθρώπινη ψυχή, καθώς σηματοδοτεί την προσδοκία της ανάπαυσης, της ελευθερίας, της επαφής με τη φύση και της ανανέωσης.

           Είναι η εποχή όπου ο καθένας υφαίνει τα δικά του όνειρα και προσδοκά μικρές ή μεγάλες στιγμές ευτυχίας. Είτε με το δρεπάνι του θεριστή είτε με την πετσέτα της παραλίας, το καλοκαίρι παραμένει σύμβολο ελπίδας, φωτός και μιας βαθιάς ανθρώπινης ανάγκης να ξαναβρούμε τον εαυτό μας.

           «Καλοκαιράκι, καλοκαιράκι, μες στην καρδιά μου έχω μεράκι...». Ένα απλό τραγούδι που κρύβει μια μεγάλη αλήθεια. Το καλοκαίρι δεν είναι μόνο μία εποχή του χρόνου, αλλά είναι μια κατάσταση ψυχής. Ο καθένας το περιμένει για διαφορετικούς λόγους και επενδύει σε αυτό διαφορετικές προσδοκίες.

           Άλλοι το ταυτίζουν με τις διακοπές και την ξεκούραση, άλλοι με τον μόχθο της εργασίας, άλλοι με τον θερισμό και τη συγκομιδή των καρπών, κάποιοι με τους καλοκαιρινούς έρωτες και άλλοι με την ελευθερία, την ανεμελιά και την ανασύνταξη δυνάμεων.

         Το ίδιο καλοκαίρι, δηλαδή, αποκτά έτσι διαφορετικά πρόσωπα, ανάλογα με τις ανάγκες, τα όνειρα και τις εμπειρίες του κάθε ανθρώπου.

                           1. Το καλοκαίρι των διακοπών και της ανάπαυσης

             Για τους περισσότερους το καλοκαίρι είναι συνώνυμο των διακοπών. Είναι η εποχή που αφήνουν πίσω τους τη ρουτίνα, τις επαγγελματικές υποχρεώσεις και το άγχος της καθημερινότητας. Η θάλασσα, τα νησιά, τα βουνά, τα χωριά και οι οικογενειακές στιγμές λειτουργούν ως πολύτιμο βάλσαμο για σώμα και ψυχή. Οι διακοπές δεν αποτελούν πολυτέλεια αλλά ανάγκη, γιατί προσφέρουν ξεκούραση, ανανέωση και ψυχική ισορροπία. Το καλοκαίρι γίνεται έτσι η εποχή όπου ο άνθρωπος ξαναβρίσκει τον εαυτό του, γεμίζει νέες εμπειρίες και επιστρέφει με περισσότερη δύναμη στις απαιτήσεις της ζωής.

                            2. Το καλοκαίρι της εργασίας και του μόχθου

          Δεν είναι όμως για όλους το καλοκαίρι εποχή ξεκούρασης. Για χιλιάδες ανθρώπους αποτελεί περίοδο εντατικής εργασίας. Οι εργαζόμενοι στον τουρισμό, στην εστίαση, στις μεταφορές, στις οικοδομές και στις εποχικές επιχειρήσεις εργάζονται κάτω από δύσκολες συνθήκες, ώστε οι υπόλοιποι να απολαμβάνουν τις διακοπές τους. Το ίδιο ισχύει και για πολλούς νέους που αξιοποιούν το καλοκαίρι για να αποκτήσουν εργασιακή εμπειρία ή να ενισχύσουν οικονομικά τις σπουδές τους. Για αυτούς το καλοκαίρι σημαίνει ευθύνη, κόπο και δημιουργία, αλλά και πολύτιμα εφόδια για το μέλλον.

                     3. Το καλοκαίρι της συγκομιδής και της καρποφορίας

       Στην ελληνική ύπαιθρο το καλοκαίρι είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με τον θερισμό, το αλώνισμα και τη συγκομιδή των καρπών. Είναι η εποχή που ανταμείβεται ο μόχθος μιας ολόκληρης χρονιάς. Ο αγρότης βλέπει τους κόπους του να μετατρέπονται σε καρπό και εισόδημα. Οι εικόνες των χρυσών χωραφιών, των δεματιών και των αλωνιών αποτελούν ζωντανό κομμάτι της λαϊκής μας παράδοσης. Το καλοκαίρι υπενθυμίζει ότι καμία επιτυχία δεν έρχεται χωρίς υπομονή, επιμονή και καθημερινή προσπάθεια.

                   4.Το καλοκαίρι του έρωτα και των ανθρώπινων σχέσεων

        Στη λογοτεχνία, την ποίηση και το τραγούδι το καλοκαίρι υμνήθηκε ως η εποχή του έρωτα. Το φως, η θάλασσα, τα ηλιοβασιλέματα, οι βραδινές βόλτες και η ανεμελιά δημιουργούν το κατάλληλο σκηνικό για νέες γνωριμίες, φιλίες και δυνατά συναισθήματα. Πολλοί άνθρωποι θυμούνται κάποιο καλοκαίρι ως σταθμό της ζωής τους εξαιτίας μιας αγάπης ή μιας σημαντικής συνάντησης. Ακόμη κι όταν οι καλοκαιρινοί έρωτες δεν διαρκούν, αφήνουν πίσω τους όμορφες αναμνήσεις και μια γλυκιά νοσταλγία που συνοδεύει τον άνθρωπο για πολλά χρόνια.

            5.Το καλοκαίρι της ανεμελιάς και της εσωτερικής αναγέννησης

       Πάνω απ' όλα, το καλοκαίρι είναι η εποχή της ελευθερίας. Οι μεγαλύτερες ημέρες, το φως του ήλιου, η επαφή με τη φύση και οι πιο αργοί ρυθμοί ζωής προσφέρουν την ευκαιρία για περισυλλογή και αισιοδοξία. Ο άνθρωπος ξαναβρίσκει τις μικρές χαρές που συχνά στερείται τον υπόλοιπο χρόνο: Μια βουτιά στη θάλασσα, ένα βιβλίο κάτω από τη σκιά ενός δέντρου, μια παρέα σε μια αυλή ή ένα ταξίδι χωρίς βιασύνη. Το καλοκαίρι γίνεται έτσι μια μικρή ανάπαυλα ζωής, που γεμίζει την ψυχή ελπίδα και δύναμη για τη συνέχεια.

                               6. Οι «Κυνάδες Ημέρες» και οι Πυρκαγιές

        Κι όμως, για τον σημερινό Έλληνα το καλοκαίρι δεν είναι πάντοτε η εποχή της ανεμελιάς και της ευφροσύνης. Στη συλλογική μας συνείδηση εισβάλλει ολοένα και πιο έντονα ως η εποχή των ακραίων καυσώνων, των αρχαίων «Κυνάδων ημερών», όταν η φύση μοιάζει να δοκιμάζει τα όρια της ανθρώπινης αντοχής. Και μαζί τους έρχονται οι πυρκαγιές, που κάθε χρόνο απλώνονται σαν μια σύγχρονη «πληγή του Φαραώ», κατακαίγοντας δάση, περιουσίες, κόπους μιας ζωής και, κάποτε, ανθρώπινες ζωές. Έτσι, η πιο φωτεινή εποχή του χρόνου σκεπάζεται από τη σκιά της κλιματικής κρίσης, καλώντας μας όχι μόνο να θαυμάσουμε την ομορφιά της, αλλά και να αναλογιστούμε τις ευθύνες μας απέναντι στη φύση και στις επόμενες γενιές.

                                          7. Καλοκαίρι και Ιστορική Μνήμη

       Για τους Έλληνες, το καλοκαίρι δεν είναι μόνο η εποχή της ξεγνοιασιάς και των διακοπών, αλλά και ένας χρόνος βαθιάς ιστορικής μνήμης. Οι θερινοί μήνες συνδέθηκαν με γεγονότα που διαμόρφωσαν τη σύγχρονη πορεία του Ελληνισμού: Τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, που σήμανε τον βίαιο ξεριζωμό εκατοντάδων χιλιάδων Ελλήνων από τις πατρογονικές τους εστίες, τον τορπιλισμό της «Έλλης», την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974 και, λίγες ημέρες αργότερα, την αποκατάσταση της Δημοκρατίας (24/7/1974). Έτσι, το ελληνικό καλοκαίρι δεν φωτίζεται μόνο από τον ήλιο του Αιγαίου, αλλά και από τις μνήμες, τις θυσίες, τις δοκιμασίες και τις ελπίδες που σφυρηλάτησαν τη συλλογική μας ταυτότητα.

          8. Καλοκαιράκι: Η Θάλασσα και το Ταξίδι-Επιστροφή στο Νησί, στην πατρώα ΓΗ.

          «Οι ρίζες μου, ποντισμένες στην αρμύρα της θάλασσας. Σε βυθούς που δοξάζουν τη βοή των κυμάτων, της νηνεμίας τη γαλήνη.

              Το ταξίδι μου, νόστος σε νησιώτικη γη, εκεί όπου προπάτορες αγάπησαν την αμμουδιά, το χρυσό χώμα, τις λευκές φωλιές των περιστεριών, τα ταπεινά καμπαναριά, σπαρμένα δίπλα στις ξερολιθιές, στα αλώνια και στις λυγαριές.

             Το ταξίδι μου, επιστροφή στο αιώνιο της μήτρας που με κατοικεί, στο λυσίπονο Αιγαίο του φλογερού ήλιου και του αυθάδικου φεγγαριού, που πλανεύει το πέλαγο με υποσχέσεις αιωνιότητας.

              Το ταξίδι μου, ενατένιση ψηγμάτων αθανασίας, μέσα στην ανελέητη βεβαιότητα της θνητότητας.

             Το ταξίδι μου, άλγος και ηδονή του παράφορου βοριά, που ξεφλουδίζει βεβαιότητες εικονικές, χειροφιλήματα της φρίκης και ψευδεπίγραφες αγάπες.

             Το ταξίδι μου, διάρρηξη των ιματίων της υποκρισίας, αρχέγονη ενόραση του υπερβατικού, διάπλους στο επέκεινα.

             Το ταξίδι μου, αέναο προσκύνημα στην Άγια-Θάλασσα, στην ευωδιά, στο φλοίσβισμα, στη γαλανή απλωσιά της, μα και υποδόρια κοιτίδα όλων των ονείρων μου.

            Να επιστρέφεις συνεχώς εκεί όπου η αγάπη έχει απλώσει ρίζες ακατάλυτες.

              Αυτή είν' η γη σου» ("Απόγευμα στο πέλαγος” Ευαγγελία Μινάρδου** ) .

  {το παραπάνω κείμενο και η σχετική φωτογραφία αλιεύτηκαν από το FaceBook της  }.

                                           Καλοκαιράκι με μεράκι...

              Υπάρχει κι ένα καλοκαίρι που δεν μετριέται με χιλιόμετρα ταξιδιών, ούτε με θορυβώδεις παραλίες και πολύβουες παρέες. Είναι εκείνο που γεννιέται στην ήρεμη συνάντηση του ανθρώπου με τη φύση. Μια βαρκούλα στα ρηχά, το φεγγάρι ή ο ήλιος να καθρεφτίζεται στα γαλήνια νερά, τα κύματα να χαϊδεύουν τα γυμνά πόδια και ο μονότονος ψίθυρός τους να γίνεται η πιο αληθινή μουσική. Τότε ο χρόνος μοιάζει να σταματά και η ψυχή λυτρώνεται από τη φθορά της καθημερινότητας, αφήνοντας χώρο στη σιωπή να μιλήσει.

            Μέσα σε αυτή τη σιωπή ο άνθρωπος γίνεται περιπατητής της σκέψης. Δεν αναζητά μόνο την ομορφιά του τοπίου, αλλά και την αρμονία του σύμπαντος, εκείνη που οι αρχαίοι φιλόσοφοι διαισθάνονταν πίσω από κάθε φυσικό φαινόμενο. Το βλέμμα χάνεται στον ορίζοντα, ενώ ο νους ταξιδεύει σε ερωτήματα για τον χρόνο, τη ζωή και την αιωνιότητα. Ίσως αυτό να είναι το πιο πολύτιμο «καλοκαιράκι με μεράκι»: Εκείνο που δεν γεμίζει απλώς τις αισθήσεις με εικόνες, αλλά γεμίζει την καρδιά με γαλήνη και το πνεύμα με στοχασμό.

          Μια πανδαισία χρωμάτων, ήχων και σκέψεων ξεδιπλώνεται μπροστά στα μάτια του ανθρώπου, καθώς ο ουρανός αγκαλιάζει τη θάλασσα και το φως ζωγραφίζει τον ορίζοντα με τις πιο λεπτές αποχρώσεις. Το απαλό χάδι των κυμάτων, η μοναχική βαρκούλα και η απεραντοσύνη του τοπίου γαληνεύουν την καρδιά και αφυπνίζουν τον νου. Μέσα σε αυτή τη σιωπηλή συμφωνία της φύσης γεννιούνται στοχασμοί για την ομορφιά, τον χρόνο και την αρμονία του σύμπαντος. Είναι εκείνες οι σπάνιες στιγμές όπου η ψυχή ευφραίνεται, οι αισθήσεις λυτρώνονται από τον θόρυβο της καθημερινότητας και ο άνθρωπος συναντά τον αυθεντικό του εαυτό.

                                                        Ε Π Ι Μ Υ Θ Ι Ο Ν

           Το ελληνικό καλοκαίρι τελικά δεν είναι απλώς μία εποχή, αλλά είναι μια ολόκληρη κοσμοθεωρία. Είναι το εκτυφλωτικό φως που ύμνησε ο Οδυσσέας Ελύτης, η σιωπή του Αιγαίου που αφουγκράστηκε ο Γιώργος Σεφέρης, η αδάμαστη ορμή της ζωής που αναζήτησε ο Νίκος Καζαντζάκης.

            Είναι ο ήλιος που ωριμάζει τα στάχυα και, ταυτόχρονα, τις σκέψεις του ανθρώπου. Η θάλασσα που δεν ξεπλένει μόνο το σώμα αλλά και τις έγνοιες της ψυχής. Το καλοκαίρι γίνεται μια ανοιχτή πρόσκληση να συμφιλιωθούμε με τη φύση, με τους συνανθρώπους μας και, κυρίως, με τον ίδιο μας τον εαυτό.

           Ίσως γι' αυτό κάθε άνθρωπος περιμένει το καλοκαίρι για έναν διαφορετικό λόγο: Άλλος για να ξαποστάσει, άλλος για να εργαστεί, άλλος για να θερίσει τους κόπους του, άλλος για να ερωτευθεί και άλλος για να ξαναβρεί το χαμένο του χαμόγελο. Όμως όλοι, συνειδητά ή ασυνείδητα, αναζητούν το ίδιο πολύτιμο αγαθό: Λίγες στιγμές αληθινής ελευθερίας και πληρότητας.

             Και όταν οι μέρες μικρύνουν και το καλοκαίρι παραδώσει τη σκυτάλη στο φθινόπωρο, δεν αφήνει πίσω του μόνο αναμνήσεις. Αφήνει μια εσωτερική φωτεινότητα, μια ανεξάντλητη ελπίδα ότι η ζωή, όπως και οι εποχές, ανανεώνεται αδιάκοπα. Ίσως αυτό να είναι το πραγματικό «μεράκι» του καλοκαιριού: Να μας θυμίζει ότι, όσο υπάρχει φως, υπάρχει και λόγος να ονειρευόμαστε, να δημιουργούμε και να αγαπάμε.       

             Αξιοσημείωτο γνώρισμα της ελληνικής γλώσσας είναι ότι διατηρεί για την ίδια εποχή δύο ζωντανές ονομασίες: Το νεότερο καλοκαίρι, που προέρχεται από τον «καλό καιρό», και το αρχαίο θέρος*, λέξη που συνδέεται είτε με το «θερμός», λόγω της ζέστης, είτε με το «θερίζω», καθώς είναι η εποχή του θερισμού.

              *{Η θεότητα “Θέρος” είναι η προσωποποίηση του καλοκαιριού. Είναι μία από τις Εποχές, φτερωτές θεότητες, κόρες του Ήλιου, με τις υπόλοιπες τρεις να ονομάζονται Έαρ, Οπώρα και Χειμών. Οι αρχαίοι Αθηναίοι υπολόγιζαν το μεν Έαρ και την Οπώρα από δυο μήνες εκάστη, το δε Θέρος και τον Χειμώνα από τέσσερις μήνες}(από το διαδίκτυο).

         1.Στα αρχαία ελληνικά αποκαλούσαν τις πιο ζεστές ημέρες του καλοκαιριού «κυνάδες ημέρες» που έρχονταν όταν ανέτειλε τα ξημερώματα μαζί με τον Ήλιο ο Σείριος, ο πιο λαμπρός αστέρας του ουρανού.

          Ο Σείριος ανήκει στον αστερισμό του Μεγάλου Κυνός που αναπαριστά ένα από τα σκυλιά του Ωρίωνα, του μυθικού κυνηγού.  Όπως πίστευαν οι αρχαίοι, ο Σείριος με την πνοή του έφερνε την ξηρασία στους ανθρώπους. Όταν το σκυλί πέθανε μεταμορφώθηκε σε αστερισμό.

        Ο Ωρίωνας, ο Μεγάλος Κύων και ο Μικρός Κύων (το δεύτερο σκυλί του Ωρίωνα) είναι αστερισμοί που από την Ελλάδα φαίνονται καλύτερα τους χειμερινούς μήνες. Το καλοκαίρι φαίνονται για λίγο πριν ανατείλει ο Ήλιος.
       Την ίδια αντίληψη για τον Σείριο και τις «σκυλίσιες» ημέρες του καύσωνα είχαν και οι Ρωμαίοι, που τις ονόμαζαν «dies caniculares». Το ίδιο πέρασε και στα αγγλικά, που μιλάμε για τις «dog days» και στα γαλλικά όπου ο καύσωνας λέγεται «canicule»(από το διαδίκτυο).

                       **Η Ευαγγελία Μινάρδου είναι Φιλόλογος-Συγγραφέας