H διαχρονικότητα της Γλώσσας μας: H αξία της αρχαιομάθειας.

        &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

     *Λέξεις με μνήμη: Η αρχαία φωνή μέσα στη σύγχρονη γλώσσα»

        «Ήλιος ουχ  υπερβήσεται μέτρα, ει δε μη Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι εξευρήσουσιν” (Ο Ήλιος δεν θα υπερβεί τα {καθορισμένα} μέτρα. Εάν παρ΄ όλα αυτά το πράξει, αυτές οι ίδιες οι Ερινύες, οι επίκουροι (βοηθοί, στην υπηρεσία)της Δίκης(δικαιοσύνης) θα τον βρουν).

          Συζητώντας με έναν φίλο μου για τη θέση και το ρόλο της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στο σώμα της νεοελληνικής γλώσσας και κατ’ ακολουθία στην καθημερινή μας επικοινωνία και στην επιμονή του φίλου μου να υποστηρίζει πως η νεοελληνική μας γλώσσα είναι “αυτάρκης” και δεν χρειάζεται τα δεκανίκια και τη γνώση της αρχαίας ελληνικής, του παρέθεσα την παραπάνω θέση του  Ηράκλειτου τη σχετική με την αξία του “μέτρου” στη ζωή μας.     

          Τον κάλεσα να μου βρει αν κάποια από τις παραπάνω λέξεις δεν υπάρχουν ως έχουν ή ως σύνθετες και στο σώμα της νεοελληνικής μας γλώσσας. Φυσικά δεν μπόρεσε να βρει κάτι που να υποστηρίζει τη  θεωρία του περί “αυτάρκειας” και συναινετικά αναζητήσαμε λέξεις στη νεοελληνική που έχουν στο σώμα τους τις λέξεις από τη θέση του Ηράκλειτου.                                 

          Οι περισσότερες από τις λέξεις της αποφθεγματικής ρήσης του Ηράκλειτου χρησιμοποιούνται και σήμερα ως έχουν, όπως οι: Ήλιος, Μέτρα, Ερινύες, Δίκης, Επίκουροι, Εξευρήσουσιν. (π.χ. Δεν έχει μέτρο στη ζωή του, Με κυνηγούν οι Ερινύες [τύψεις συνειδήσεως;], Δίκη= Δικαιοσύνη, δικάσιμος, δικαστής, Επίκουρος καθηγητής./ Υπερβήσεται <υπερβαίνω[υπέρβαση, υπερβατικός…].  Μόνη λέξη που δεν διασώθηκε είναι το [μιν], τύπος προσωπικής αντωνυμίας [αυτόν, αυτήν, αυτό].

        Έτσι αποφύγαμε τη γλωσσική σύγκρουση και θυμηθήκαμε την άγονη γλωσσική διαμάχη, όπως αυτή εκδηλώθηκε με τα Ευαγγελικά (1901) και τα Ορεστειακά (1903).

        Μπορεί τα Ορεστειακά και τα Ευαγγελικά να ήταν η έκφραση της διαμάχης δημοτικιστών και καθαρευουσιάνων, αλλά ο προβληματισμός για την αξία και αναγκαιότητα της γνώσης της αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας για την ορθότερη γνώση και χρήση της νεοελληνικής Γλώσσας συνεχίζει να είναι έντονος.

         Η λεξιπενία των σύγχρονων νέων, ο γλωσσικός τους αντικομφορμισμός, η χρήση-κατάχρηση της γλωσσικής αργκό, η Τεχνητή Νοημοσύνη και γενικότερα η εικόνα των Mass Media ενισχύουν τα επιχειρήματα όλων εκείνων που πρεσβεύουν πως η αρχαιοελληνική Γλώσσα μπορεί να αποτελέσει το ασφαλέστερο ανάχωμα ενάντια στον Γλωσσικό μας εκφυλισμό.

         Τα παραπάνω δεν συνιστούν μία γλωσσική ιδεοληψία ή μία υπερβολική εμμονή όλων εκείνων σε μία παρωχημένη γλώσσα (;), αλλά μία συνειδητή υπεράσπιση όλων εκείνων των τύπων και  κανόνων που διέπουν τη δομή της αρχαιοελληνικής μας Γλώσσας και βοηθούν στην αποτελεσματικότερη έκφραση συναισθημάτων και σκέψεων.

       Οι γλωσσαμύντορες δεν υπερασπίζονται τα "απολιθώματα" μιας νεκρής Γλώσσας, όπως πολλοί διατείνονται, αλλά τον βασικότερο μηχανισμό σκέψης του ανθρώπου, τη Γλώσσα και τις Λέξεις-Έννοιες. Κι αυτό γιατί όλοι γνωρίζουν όχι μόνον το "Σκεφτόμαστε με Λέξεις και εκφράζουμε τη Σκέψη μας με Λέξεις", αλλά και το:
     "Τα όρια της Γλώσσας μας σημαίνουν τα όρια του Κόσμου μας" (Βίτγκενστάιν).

        Στη φαρέτρα του οπλοστασίου τους υπάρχουν κι άλλα  πιο πειστικά επιχειρήματα. Οι Λέξεις, δηλαδή, της νεοελληνικής που συχνά χρησιμοποιούμε έλκουν την καταγωγή τους από την αρχαία ελληνική μας Γλώσσα. Το έτυμον πολλών νεοελληνικών λέξεων το αποδεικνύει περίτρανα.
       Τα παραδείγματα λέξεων που ακολουθούν (ενδεικτικά) μας βοηθούν να γνωρίσουμε τη νοηματική διαδρομή των λέξεων και την επιβίωση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας στην καθημερινή γλωσσική μας επικοινωνία.         

          1.[Αυδή]:Η φωνή. Π.χ. (Έμεινα άναυδος=άφωνος (α+(ν)+αυδή) με αυτά που άκουσα).

         2.[Βρύχια]:Τα βαθιά ύδατα. (Ο στρατός προμηθεύτηκε 5 σύγχρονα υποβρύχια < υπό + βρύχια). 

        3.[Δέρκομαι]:Βλέπω. (Βασικό του γνώρισμα είναι η οξυδέρκεια < οξύς + δέρκομα).

        4.[Δόρπος]:Tο δείπνο. (Ένα σωστό γεύμα συνοδεύεται συνήθως κι από το ανάλογο επιδόρπιο<επί +δόρπος).

         5.[Έπος]:Λόγος. (Το {νηπιαγωγείο<νη+έπος+άγω} του χωριού μου στεγάζεται σε ένα παλιό αρχοντικό οίκημα)  "Νήπιο" είναι αυτό που δεν έχει *λόγο (έπος). Το *νη είναι αρνητικό μόριο (νηνεμία, νηπενθή...). Η εποποιία του 1940 ή  το Έπος του 1940., "Αμ' έπος, αμ' έργον". Έτσι, η λέξη «ἔπος» εκφράζει μια ανώτερη μορφή λόγου, που δεν είναι απλή ομιλία, αλλά λόγος με δύναμη, ρυθμό και μνήμη.
      6.[Θαμαί]: Πολλές φορές (επίρρημα). (Οι Θαμώνες [αυτοί που συχνάζουν, οι τακτικοί επισκέπτες...] του καταστήματος έμειναν έκπληκτοι από την ευγένεια του προσωπικού).
       7.[Λας]: Η πέτρα. (Στα λατομεία<λας+τέμνω η εργασία είναι επικίνδυνη)

   8.[Ναυς]: Πλοίο. (Ο πρωθυπουργός επισκέφτηκε τα Ναυπηγεία<Ναυς+Πήγνυμι {στερεώνω, συναρμολογώ} Σκαραμαγκά).

        9.[Πέλωρ]: Το τέρας, το πολύ μεγάλο. (Στην πλατεία του χωριού δεσπόζει ένα πελώριο δέντρο [πλάτανος]).

   10.[Ναυς]: Πλοίο. (Ο πρωθυπουργός επισκέφτηκε τα Ναυπηγεία<Ναυς+Πήγνυμι{στερεώνω, συναρμολογώ} Σκαραμαγκά).

        11.[Ύλη]: Το δάσος. (Ο Γιώργος ασκεί το επάγγελμα του Υλοτόμου<Ύλη + Τόμος<Τέμνω)

          12.[Φάος]: Το φως. (Ο ομιλητής εντυπωσίασε με τις Φαεινείς < Φαίνομαι ιδέες του).

         13.[Φρην]: Το μυαλό. (Ο πατέρας εγκατέλειψε την αίθουσα αλλόφρονας < άλλος + φρην). Φρενοκομείο, φρενοβλαβής.

 

         Αλλά και: Τηλέφωνο ← τήλε (μακριά) + φωνή (ήχος), Βιολογία←βίος (ζωή)+λόγος(μελέτη, λόγος), Γεωγραφία ←γεω[γαία](γη)+γράφω(περιγράφω),Οικονομία ← οἶκος (σπίτι)+νόμος(διαχείριση, κανόνας), Συμφωνία ← συν (μαζί)+φωνή (ήχος), Ευσυνειδησία ← εὖ (καλά) + συνείδησις (συν + οίδα = γνωρίζω), Ανιδιοτέλεια ← α (ν) + ίδιος(προσωπικός)+τέλος(σκοπός),Κλέος(κλεο)→Κλεοπάτ-ρα, ευκλεής, Σθένος (σθεν-)→ ασθενής, Άλγος (αλγ-) → νευραλγία, αναλγητικός, Πέδο (πεδ-)→πεδιάδα, ορθοπεδικός,  Πῦρ (πυρ-)→πυροσβέστης, Χθών (χθον-)→ χθόνιος, Ιάομαι(ρήμα)→ ίαση (θεραπεία) > ἰατήρ / ἰατρός → ιατρός → ιατρείο

       *Η λέξη «υπηρέτης» προέρχεται από την αρχαία «ὑπηρέτης», η οποία αρχικά δήλωνε τον κωπηλάτη στο κατώτερο επίπεδο του πλοίου, εκείνον δηλαδή που βρισκόταν «ὑπό ἐρέτην» (κάτω από τον κύριο κωπηλάτη ή τον οδηγό του κουπιού). Από το *ἐρέτης προκύπτει η σύνδεση με τη ναυτική λειτουργία, ενώ το πρόθεμα ὑπό δηλώνει τη θέση υποταγής ή εξάρτησης. Έτσι, ο «υπηρέτης» ήταν αρχικά αυτός που εκτελούσε βοηθητικό έργο σε ιεραρχική θέση κάτω από άλλον. Με τον χρόνο, η σημασία γενικεύτηκε και απέκτησε τη σημερινή έννοια του ανθρώπου που προσφέρει υπηρεσίες ή εκτελεί εντολές.

        ** Η σχέση του ρήματος «τίκτω» με την έννοια της τέχνης είναι βαθιά και αποκαλυπτική για την αρχαιοελληνική σκέψη. Το «τίκτω» σημαίνει «γεννώ, φέρνω στον κόσμο», όχι μόνο με βιολογική αλλά και με δημιουργική σημασία. Από την ίδια ρίζα συνδέεται εννοιολογικά η τέχνη, ως διαδικασία παραγωγής και δημιουργίας. Η τέχνη, δηλαδή, νοείται ως μια μορφή «γέννησης», όπου ο δημιουργός παράγει κάτι νέο, όπως η φύση γεννά τη ζωή. Ο τεχνίτης ή καλλιτέχνης λειτουργεί ως «γεννήτορας» μορφών, ιδεών και έργων, μετατρέποντας την ύλη ή τη σκέψη σε κάτι υπαρκτό. Έτσι, η αρχαία ελληνική γλώσσα αποτυπώνει μια βαθιά σύλληψη: Η τέχνη δεν είναι απλώς δεξιότητα, αλλά πράξη δημιουργίας, μια πνευματική γέννηση που συνεχίζει τη δύναμη του «τίκτω» μέσα στον ανθρώπινο κόσμο.(Τόκος, τέκνον…)

   ***Η λέξη Λαός σύμφωνα με τη μυθολογία μας  προέρχεται ετυμολογικά από το *Λας=Πέτρα, αφού μετά το κατακλυσμό, ο Δευκαλίων και η γυναίκα του η Πύρρα, άρχισαν να δημιουργούν ανθρώπους περπατώντας και πετώντας πέτρες. Από τις πέτρες του Δευκαλίωνα δημιουργήθηκαν άνδρες κι από τις πέτρες της Πύρρας γυναίκες. Γι αυτό το λόγο και οι άνθρωποι που “γεννήθηκαν” με αυτόν τον τρόπο ονομάστηκαν Λα-ός.

                                       

           Όλα τα παραπάνω, λοιπόν, παραδείγματα (και δεν είναι τα μοναδικά) πιστοποιούν πως η νεοελληνική γλώσσα δεν αποτελεί απλώς μια εξέλιξη της αρχαίας αλλά είναι ένα ζωντανό εργαστήριο στο οποίο οι παλαιές λέξεις συνεχίζουν να αναπνέουν, συχνά όχι αυτούσιες, αλλά ως δομικά στοιχεία νέων λέξεων. Οι αρχαίες ρίζες (τα λεγόμενα θέματα) επιβιώνουν κυρίως μέσα από τα σύνθετα, δημιουργώντας μια αδιάσπαστη γλωσσική συνέχεια που εκτείνεται σε χιλιετίες.

         Κάθε σύνθετη λέξη της Νεοελληνικής Γλώσσας είναι μια μικρή ιστορία συνέχειας. Μία γέφυρα ανάμεσα στον Όμηρο, τον Θουκυδίδη, τον Αισχύλο, τον Δημοσθένη, τον Παπαδιαμάντη, τον Σεφέρη και τον σύγχρονο ομιλητή. Και ίσως αυτή η αδιάλειπτη παρουσία του παρελθόντος να αποτελεί ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά της ελληνικής γλωσσικής ταυτότητας.

         Στη γλώσσα, επομένως, τίποτα δεν χάνεται πραγματικά. Οι λέξεις δεν είναι απλά εργαλεία επικοινωνίας μόνο αλλά είναι και φορείς-οχήματα μνήμης. Μέσα τους επιβιώνουν οι αρχαίες φωνές, όχι ως απολιθώματα, αλλά ως ζωντανές δυνάμεις που διαμορφώνουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε και αισθανόμαστε.

            Γιατί οι λέξεις είναι το ένδυμα το όχημα της σκέψης

        Και σε τελευταία ανάλυση ίσως, τελικά, η πιο ουσιαστική μας σχέση με το παρελθόν να μην είναι τα μνημεία ή τα βιβλία, αλλά οι ίδιες οι λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά, χωρίς να γνωρίζουμε ότι κάθε φορά που μιλάμε, κουβαλάμε μέσα μας μια ιστορία χιλιάδων ετών.

            Το παρελθόν επιμένει να μας μιλά και να μας διαπαιδαγωγεί μέσα από τις λέγεις ανεξάρτητα αν εμείς δεν το αισθανόμαστε και δεν το αναγνωρίζουμε. Οι μηχανισμοί σκέψεις μας εξακολουθούν να λειτουργούν με τα γρανάζια της αρχαίας ελληνικής γλώσσας.

          Εξάλλου ο Αντισθένης πάντα μας υπενθυμίζει πως:

                    “Αρχή Σοφίας η των Ονομάτων Επίσκεψις”

           Είμαστε, λοιπόν, οι λέξεις που μιλάμε και αν πάψουμε να κατανοούμε αυτές τις λέξεις, θα πάψουμε να κατανοούμε και τον ίδιο μας τον Εαυτό. 

         Οι Λέξεις και γενικότερα η Γλώσσα που μιλάμε πέραν όλων των άλλων συνιστά και το κατεξοχήν ταυτοτικό στοιχείο μας, όπως με περισσή υπερηφάνεια τόνισαν τόσο ο Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθων όσο και ο Καποδίστριας, όταν προκλήθηκαν να αποδείξουν την Ελληνικότητά τους και την ιστορική τους συνέχεια.

               Γιατί στην  ιστορία της φυλής μας θα βρούμε πολλές “ασυνέχειες” στην Ελευθερία μας. Στη Γλώσσα μας ποτέ:           

         «Έλληνες εσμέν το γένος, ων ηγείσθε και βασιλεύετε, ως η τε φωνή και η πάτριος παιδεία μαρτυρεί» (Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων).

        «Το Ελληνικόν έθνος σύγκειται εκ των ανθρώπων οίτινες από αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως δεν έπαυσαν… την γλώσσαν των πατέρων αυτών λαλούντες…» (Καποδίστριας, 3 Οκτωβρίου 1827 προς τον υφυπουργό Πολέμου και Αποικιών της Βρετανία, Ρόμπερτ Τζον Γουίλμοτ-Χόρτον).