Γλώσσα και Ιστορία

 

            *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις" 

    &.Ένας  τρόπος να μαθαίνεις τη γλώσσα σου διδάσκοντας Ιστορία και όχι μόνον (Χημεία, Φυσική, Μαθηματικά, Φιλοσοφία...)

           Μα πώς μπορεί να ξεστρατίσει μία συζήτηση και στο τέλος αυτής να συλλαμβάνεις τον εαυτό σου να μιλά για ένα θέμα άσχετο με το αρχικό;

        Συζητώντας με έναν φίλο μου και σχολιάζοντας τους φόβους και τον σκεπτικισμό του ΤΡΑΜΠ  για  την πολυδιαφημισμένη χερσαία επιχείρηση στο ΙΡΑΝ με στόχο τον έλεγχο των στενών του Ορμούζ, εύκολα οδηγηθήκαμε στην πανωλεθρία των αρχαίων Αθηναίων στη Σικελία. Εκεί στα λατομεία η Αθήνα υπέστη πανωλεθρία και μαζί της η Αθηναϊκή Ηγεμονία.

          Κι αυτό γιατί κανείς δεν άκουγε τις φρόνιμες συμβουλές του Νικία που έλεγε πως:

       «και ει και κρατήσαιμεν της Σικελίας, χαλεπὸν έσται αυτὴν κατέχειν διὰ το πόρρω είναι και το μη ρᾳδίως επικουρείσθαι.»(και ακόμη κι αν νικήσουμε, θα είναι δύσκολο να την κρατήσουμε, εξαιτίας της μεγάλης απόστασης και δυσκολίας να την ενισχύσουμε-στείλουμε βοήθεια) [1].

         Ο Νικίας, δηλαδή, υποστήριζε ότι ακόμη κι αν οι Αθηναίοι κατακτήσουν τη Σικελία, θα είναι πολύ δύσκολο να τη διατηρήσουν υπό έλεγχο, επειδή είναι μακριά και δεν θα μπορούν εύκολα να στέλνουν ενισχύσεις.

         Και όταν πάλι ο Νικίας  έβλεπε το στράτευμά του καταπτοημένο και ήθελε να το εμψυχώσει διατύπωσε την ιστορική και διαχρονικής αξίας φράση-θέση:
       «καὶ μὴ ἀθυμεῖτε μηδὲ νομίζετε πόλιν ἀπολωλέναι· ἄνδρες γὰρ πόλις, καὶ οὐ τείχη οὐδὲ νῆες ἀνδρῶν κεναί.» (Δηλαδή, μην αποθαρρύνεστε και μη νομίζετε ότι έχει χαθεί η πόλη, γιατί η πόλη είναι οι άνθρωποι και όχι τα τείχη ούτε τα πλοία, όταν είναι άδεια από άνδρες) (2).

    

           Η παραπάνω προτροπή του Νικία συνιστά ένα πυκνό νόημα ιστορικής και γλωσσικής σοφίας. Μέσα από αυτή τη φράση αναδύεται ο πυρήνας της αρχαίας ελληνικής πολιτικής σκέψης: Η πόλη-κράτος δεν ταυτίζεται με τα υλικά της στοιχεία, αλλά με τους πολίτες της, τις αξίες και τη συλλογική τους δράση. Παράλληλα, η ίδια η γλώσσα λειτουργεί ως φορέας αυτής της ιδέας μέσα στους αιώνες. Οι λέξεις «αθυμείτε», «νομίζετε», «απολωλέναι», «άνδρες», «πόλις», «τείχη» επιβιώνουν, αυτούσιες ή εξελιγμένες, στη νεοελληνική, αποδεικνύοντας ότι η γλωσσική συνέχεια δεν είναι απλώς μορφολογική αλλά και εννοιολογική.

           Έτσι, μια φράση-θέση του Θουκυδίδη δεν διδάσκει μόνο ένα ιστορικό γεγονός ή μια πολιτική θέση. Γίνεται ταυτόχρονα και μία γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, αποκαλύπτοντας ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι ένα νεκρό απολίθωμα, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που μεταφέρει αξίες, νοήματα και εμπειρίες διαμέσου των αιώνων.

           Συνεχίζοντας την περιδιάβαση στην ιστορία του Θουκυδίδη και αναζητώντας αναλογίες ανάμεσα στον σημερινό πόλεμο (ΙΡΑΝ) και στον Πελοποννησιακό θα ήταν δύσκολο να προσπεράσουμε χωρίς σχολιασμό την παρακάτω φράση που αποτελεί το ερμηνευτικό κλειδί για την κατανόηση της σύγχρονης παγκόσμιας πραγματικότητας.

         «οι δυνατοὶ πράσσουσιν α θέλουσιν, οι δε ασθενείς ξυγχωροῦσιν» (οι ισχυροί πράττουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους, ενώ οι αδύναμοι υποχωρούν) (3).

          Η θέση αυτή των Αθηναίων από τον περίφημο διάλογο Αθηναίων και Μηλίων δεν είναι απλά μια διαπίστωση πολιτικής πραγματικότητας, αλλά και μία διαχρονική υπενθύμιση της αλαζονείας που συχνά συνοδεύει την ισχύ.

                            

             Ο Θουκυδίδης, με νηφάλιο και σχεδόν κυνικό τρόπο, αποκαλύπτει πως όταν ο άνθρωπος-ή ένα κράτος-αποκτά δύναμη, εύκολα παραμερίζει το δίκαιο και παραδίδεται στην ύβρη.

         Ταυτόχρονα, η λιτότητα και η πυκνότητα της γλώσσας του δείχνουν πώς η αρχαία ελληνική μπορεί να συμπυκνώνει βαθιές αλήθειες σε ελάχιστες λέξεις, παραμένοντας απολύτως κατανοητή και επίκαιρη μέχρι σήμερα.

         Παράλληλα, όμως, με τα παραπάνω ο Θουκυδίδης δεν παύει να ψέγει το πλήθος-πολίτες που δεν αντιδρά και ακολουθεί τυφλά και άφωνο την πλειοψηφία με αποτέλεσμα ολόκληρη η πόλη (Αθήνα) να οδηγείται σε αποφάσεις που λείαναν την καταστροφή της. Αρχή φόρμ

Τέλος φόρμας

           "Ώστε δια την άγαν των πλειόνων επιθυμίαν, ει τω άρα και μη ήρεσκε,  δεδιώς μη αντιχειροτονών κακόνους δόξειεν είναι τη πόλει ησυχίαν ήγε" (4).

           Με αυτήν την επισήμανση-ερμηνεία του Θουκυδίδη θα συμφωνούσε απόλυτα και ο Λε Μπον που στο έργο του "Η ψυχολογία του όχλου" καταγράφει και σχολιάζει το φόβο όλων εκείνων που όντας μειοψηφία αποφεύγουν  να εκφράσουν τη γνώμη τους για να μην κατηγορηθούν ως προδότες.
            Πολλές φορές η δημοκρατία μας κινδυνεύει από την εξουσία της πλειοψηφίας που "άθελά" της πολλές φορές μέσα από ένα σύστημα υπόγειων ψυχολογικών μηχανισμών εμποδίζει την μειοψηφούσα τάση να εκφραστεί δημοσίως ελεύθερα κι ατιμωρητί.

                                 
             Να λοιπόν πως πρέπει να διδάσκεται η αρχαία ελληνική γλώσσα χωρίς να προκαλεί τη δυσφορία των μαθητών. Τα αποσπάσματα από την ιστορία του Θουκυδίδη και ιδιαίτερα εκείνα από την Σικελική εκστρατεία ήταν αρκετά να μας διδάξουν διαχρονικές ιστορικές αλήθειες για την τέχνη-τεχνική του πολέμου,  την Ψυχολογία του όχλου, την Ύβρη των Ηγετών-Κρατών αλλά και για τα προτερήματα ενός Ηγέτη που γνώριζε να αξιολογεί σωστά την πραγματικότητα αλλά και να ενθαρρύνει τους στρατιώτες του, όταν αυτοί ένιωθαν πως χάνονται στο πεδίο της μάχης.
           Το κυριότερο όμως από τη διδασκαλία αυτών των δύο αποσπασμάτων ήταν η συνειδητοποίηση από τoυς μαθητές πως η αρχαία ελληνική γλώσσα επιβιώνει μέχρι σήμερα και αναπνέει στην επικοινωνία μας.

           Η μηχανική αποστήθιση των παρακειμένων-και όχι μόνον,όπως του "κατακεκάκαυσιν" (διακεκαυμένη ζώνη) και του "ενήνεγμαι" <ήνεγκον, ηνέχθην < φέρω τρομάζουν κι απωθούν τους νέους από τα αρχαία ελληνικά.

             Πάντα υπάρχει ένας τρόπος για όλα τα πράγματα να γίνουν αρεστά, αποδεκτά αλλά και χρήσιμα... 

          Με βάση, λοιπόν, όλα τα παραπάνω στο τέλος της συζήτησης με το φίλο μου, υπέρμαχου της διδασκαλίας της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, προσπαθήσαμε να βρούμε λέξεις, από κάθε απόσπασμα του Θουκυδίδη χωριστά, που επιβιώνουν μέχρι σήμερα είτε ως έχουν, είτε ως σύνθετα ή παράγωγα.

          [ΑΠΟΣΠΑΜΑ 1]: Κρατήσαιμεν (κράτος, κραταιός…), ζούμε σε χαλεπούς (δύσκολους…) καιρούς, Κατέχειν (κατοχή, κατοχικός…), Ραδίως(ραδιούργος…), Επικουρείσθαι (επικουρικό ταμείο, επικουρία…)

            [ΑΠΟΣΠΑΜΑ 2]: Αθυμεῖτε (θυμικός, ευθυμία, απροθυμία…), Απολωλέναι (απώλεα, όλεθρος, πανωλεθρία…,), Άνδρες (ανδροκρατία, λειψανδρία…), Πόλις ( πολιτισμός, πολεοδομία…), Τείχη (τειχοποιία, μεσότειχος…), Ουδέ (ουδέποτ.ε), Νήες (ναύτης, νηοπομπή, νεώριο…), Κεναί (κενοδοξία, κενοτάφιο..).

           [ΑΠΟΣΠΑΜΑ 3]: Δυνατοί (δύναμη, δυνατός…), πράσσουσιν (πράξη, πρακτικός…), Θέλουσιν(θέλημα, άθελα…), Ασθενείς (ασθένεια, ασθενικός…), Ξυγχωρούσιν (συγχώρηση, ασυγχώρητος, συγχωροχάρτι…).

              [ΑΠΟΣΠΑΜΑ 4]:    Άγαν  (συχνή χρήση του αρχαίου ρητού «μηδέν άγαν»), Πλειόνων (πλειονότητα, πλειοψηφία…), Ήρεσκεν (αρέσω, αρεστός, απαρέσκεια…), Δεδιώς < δείδω=φοβάμαι (δειλία, δεισιδαιμονία, άδεια…),  Αντιχειροτονών (χειροτονία, χειροτόνημα…), Κακόνους (κακοβουλία, μικρόνοια, εύνοια…), Δόξειεν<δοκέω (δόξα, δοκησίσοφος…), Ήγε (άγημα, ηγεσία, λοχαγός…).

          Τα παραπάνω παραδείγματα είναι ενδεικτικά αλλά και αρκετά για να δείξουν πως πολλές λέξεις της αρχαίας ελληνικής γλώσσας αναπνέουν στο σώμα της νεοελληνικής.

            Γλώσσα, λοιπόν, και Ιστορία μπορούν να συνεξετάζονται και να συν-διδάσκονται καθιστώντας τους νέους ικανούς να γνωρίσουν την Ιστορία και τη Γλώσσα της χώρας τους και να συμφιλιωθούν με τη γλωσσική πραγματικότητα πως οι λέξεις μας είναι οι πρεσβευτές του παρελθόντος στο σήμερα.

         "Η θητεία στην αρχαία Ελληνική Γλώσσα υπήρξε η σπουδαιότερη πνευματική μου άσκηση. Στη Γλώσσα αυτή υπάρχει η πληρέστερη αντιστοιχία ανάμεσα στη Λέξη και το εννοιολογικό περιεχόμενο"(Χάιζενμπεργκ).

              Όταν η παραπάνω διαπίστωση-θέση προέρχεται όχι από έναν γλωσσολόγο (και μάλιστα Έλληνα) αλλά από έναν φυσικό επιστήμονα με τη μορφή μιας εξομολόγησης, τότε καταδεικνύεται το μέγεθος και η αξία της Ελληνικής Γλώσσας και ιδιαίτερα αρχαίας ελληνικής.

                           

          Κι αυτό γιατί ο ρόλος της Γλώσσας δεν εστιάζεται και δεν εξαντλείται μόνον στην επικοινωνία (εξωτερίκευση σκέψεων και συναισθημάτων ή επιθυμιών) αλλά και στην ανίχνευση, κατανόηση, ερμηνεία και περιγραφή (με τη δυνατότερη ακρίβεια και αλήθεια) της πραγματικότητας που μας περιβάλλει.  

          Η ειδοποιός διαφορά της Ελληνικής Γλώσσας από τις άλλες συνίσταται στη στενή σχέση του Σημαίνοντος (μορφή, εικόνα, ήχος.. ) και του Σημαινόμενου (έννοια, σημασία, περιεχόμενο...).        

           Κι αυτό συμβαίνει γιατί στην ελληνική γλώσσα η λέξη (σημαίνον) και η έννοια (σημαινόμενον) δεν βρίσκονται σε μία ασύμβατη-αυθαίρετη σχέση αλλά συμβαδίζουν .

              Η λέξη με άλλα λόγια δεν στέκεται απέναντι από την έννοια αλλά πηγάζει-αναβλύζει-αναδύεται από αυτήν. Η ίδια η λέξη (μορφή, ήχος) αποκαλύπτει την έννοια (σκέψη, σημασία)που τη γέννησε-δημιούργησε.            Η συνδιδασκαλία Γλώσσας και Ιστορίας δεν αποτελεί απλώς μια παιδαγωγική επιλογή, αλλά μια ουσιαστική επιστροφή στην ενότητα της γνώσης. Μέσα από τη γλώσσα φωτίζεται το ιστορικό γεγονός, και μέσα από την ιστορία ζωντανεύει η γλώσσα ως φορέας μνήμης και ταυτότητας. Οι λέξεις παύουν να είναι στείρα σύμβολα και μετατρέπονται σε βιωμένες εμπειρίες, ενώ τα γεγονότα αποκτούν βάθος και ανθρώπινη διάσταση. Έτσι, ο μαθητής δεν αποστηθίζει, αλλά κατανοεί, δεν απομνημονεύει, αλλά ερμηνεύει. Καλλιεργείται η κριτική σκέψη, ενισχύεται η ιστορική συνείδηση και παράλληλα αναπτύσσεται η γλωσσική ευαισθησία.          

      Σε μια εποχή ταχύτητας και επιφανειακής πληροφορίας, η σύνδεση αυτή λειτουργεί ως αντίβαρο ουσίας. Η γλώσσα και η ιστορία, αλληλένδετες, διαμορφώνουν πολίτες με επίγνωση του παρελθόντος και ευθύνη απέναντι στο μέλλον. Και ίσως τότε η παιδεία να πλησιάσει περισσότερο τον βαθύτερο προορισμό της: Tη συγκρότηση ελεύθερων και σκεπτόμενων ανθρώπων.

                                                   Ε Π Ι Μ Υ Θ Ι Ο Ν

              Η αρχαία ελληνική γλώσσα δεν υπάρχει μόνο στα φιλολογικά μαθήματα αλλά αποτελεί και τη βάση της επιστημονικής ορολογίας παγκοσμίως. Για αυτό και στις επιστήμες της  Χημείας, Φυσικής και Μαθηματικών συναντάμε συνεχώς λέξεις με αρχαιοελληνικές ρίζες.

         ΧΗΜΕΙΑ: Στη Χημεία εκτός από τη λέξη “ΆΤΟΜΟ” (α+τέμνω) όπως το περιέγραψε και το προσδιόρισε το πρώτον ο Δημόκριτος, υπάρχουν κι άλλες έννοιες με αρχαιοελληνική ρίζα, όπως τα “Ανιόντα και Κατιόντα”.

        Και είναι χρέος του καθηγητή στο μάθημα της Χημείας πριν αναφερθεί στους δύο παραπάνω όρους να δώσει συνοπτικά την ετυμολογία τους προς πληρέστερη κατανόησή τους, αφού πάντα ισχύει η θέση του Αντισθένη «Αρχή Σοφίας η των Ονομάτων Επίσκεψις».

          {Ιστορικά ο όρος (Ανιόντα/Κατιόντα) αναφέρεται πρώτη φορά για να περιγράψει τις συγκεκριμένες χημικές οντότητες το 1834 από τον Μάικλ Φαραντέι. Ο ίδιος δυσαρεστημένος με τους όρους που είχε στη διάθεσή του για την περιγραφή της χημικής αποσύνθεσης υπό την επίδραση ηλεκτρικού ρεύματος, απευθύνθηκε στις αρχές του 1834, στον William Whewell ο οποίος για να κάνει πιο αναγνωρίσιμη την πολική φύση της διαδικασίας, επινόησε τους όρους άνοδος και κάθοδος για τα δύο ηλεκτρόδια και τους όρους ανιόν, κατιόν και ιόν για τα εμπλεκόμενα σωματίδια χρησιμοποιώντας την ουδέτερου γένους μετοχή του αρχαιοελληνικού ρήματος εἶμι (ἰών, ἰοῦσα, ἰόν), το οποίο σημαίνει «πηγαίνω», θέλοντας να εξηγήσει γιατί τα (άγνωστης φύσεως τότε) σωματίδια πήγαιναν προς την άνοδο ή την κάθοδο όταν γινόταν ηλεκτρόλυση διαλύματος.

         Αναλυτικά η ετυμολογία: Συνθετικά: Προέρχεται από το πρόθημα ἀνά- (που δηλώνει κίνηση προς τα πάνω) + ἰόν (μετοχή του ρήματος εἶμι = πηγαίνω)(από το διαδίκτυο).

         Φυσικά υπάρχουν κι άλλοι όροι χημικοί, όπως Υδρογόνο, Οξυγόνο που έλκουν την “καταγωγή” τους από την αρχαία ελληνική γλώσσα.

         Στη Φυσική, τη Βιολογία και τα Μαθηματικά («μηδείς αγεωμέτρητος εισίτω» ακαδημία του Πλάτωνα) το ριζικό σύστημα πολλών εννοιών βρίσκεται στην αρχαία ελληνική γλώσσα (δύναμη, ενέργεια, θερμότητα, γεωμετρία [γη+μέτρον], αριθμός, λογική (λόγος), αιμοσφαίριο, γονίδιο, μεταβολισμός, ανατομία…).

        Εξάλλου να μην λησμονούμε πως πολλές αποφθεγματικές φράσεις των αρχαίων Ελλήνων κοσμούν τις εισόδους των ξένων Πανεπιστημίων, όπως:

       1.«….βούλεσθαι μᾶλλον μίαν εὑρεῖν αἰτιολογίαν ἢ τὴν Περσῶν οἱ βασιλείαν γενέσθαι…» (προτιμούσε να βρει μία ερμηνεία «για ένα φαινόμενο», παρά να γίνει δικό του το βασίλειο της Περσίας){Δημόκριτος, Πανεπιστήμιο του Τέξας}.

               2. «Άριστον μεν ύδωρ» (Το νερό είναι το καλύτερο αγαθό) [Μαγδεμβούργο της Γερμανίας].

          3. «αἰέν ἀριστεύειν… και ὑπείροχον ἔμμεναι ἄλλων, μηδέ γένος πατέρων αἰσχυνέμεν…» (Ιλιάς Ζ’, στ. 208).
(Πάντα να αριστεύεις…και να είσαι ανώτερος από τους άλλους, και να μην ντροπιάζεις την γενιά των προγόνων σου…).[Boston College της Μασσαχουσέτης]

        4.«ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ’ ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ». (Ταξιδεύοντας σε ξένες θάλασσες με ανθρώπους που μιλούν άλλες γλώσσες) [Επιγραφή στην γέφυρα Eiserner Steg της Φρανκφούρτης, Γερμανία].

           5. «Γνώθι σ΄αυτόν». (Χιροσίμα, Ιαπωνία: Στο πάρκο Ειρήνης της Χιροσίμα, στο κέντρο της πόλης, που είναι αφιερωμένο στην μνήμη των θυμάτων της πυρηνικής επίθεσης, υπάρχει η Καμπάνα της Ειρήνης την οποία οι επισκέπτες μπορούν να κτυπήσουν, σαν έκκληση για την παγκόσμια ειρήνη. Πάνω στην καμπάνα υπάρχει χαραγμένη η παραπάνω ελληνική επιγραφή)

        Διδάσκοντας, λοιπόν, τη γλώσσα μέσα από την ιστορία και τα άλλα μαθήματα, δεν μεταδίδουμε απλά γνώση, αλλά  καλλιεργούμε ταυτόχρονα και τη συνείδηση. Και ίσως αυτό να είναι το βαθύτερο ζητούμενο της εκπαίδευσης: Να μάθουμε στους μαθητές όχι μόνο να μιλούν, αλλά να γνωρίζουν τι λένε και γιατί το λένε έτσι.

          Και όλα αυτά γιατί η Γλώσσα δεν είναι μόνον ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά και φορέας Πολιτισμού, Ιστορίας και Ταυτότητας (ατομικής και εθνικής).