Η “Θητεία” του Χάιζενμπεργκ στην Ελληνική Γλώσσα

 

            *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

        *Αφιέρωμα στην Παγκόσμια Ημέρα της Ελληνικής  Γλώσσας και στα 50 χρόνια από τον θάνατο του Χάιζενμπεργκ.

         &Μία συνάντηση του Χάιζενμπεργκ με τους τρεις γίγαντες της ελληνικής φιλοσοφίας (Ηράκλειτο, Πλάτωνα, Αριστοτέλη).

         "Η θητεία στην αρχαία Ελληνική Γλώσσα υπήρξε η σπουδαιότερη πνευματική μου άσκηση. Στη Γλώσσα αυτή υπάρχει η πληρέστερη αντιστοιχία ανάμεσα στη Λέξη και το εννοιολογικό περιεχόμενο" (Χάιζενμπεργκ).

             Όταν η παραπάνω διαπίστωση-θέση προέρχεται όχι από έναν γλωσσολόγο (και μάλιστα Έλληνα) αλλά από έναν φυσικό επιστήμονα με τη μορφή μιας εξομολόγησης, τότε καταδεικνύεται το μέγεθος και η αξία της Ελληνικής Γλώσσας. Κι αυτό γιατί ο ρόλος της Γλώσσας δεν εστιάζεται και δεν εξαντλείται μόνον στην επικοινωνία (εξωτερίκευση σκέψεων και συναισθημάτων η επιθυμιών) αλλά και στην ανίχνευση, κατανόηση, ερμηνεία και περιγραφή (με τη δυνατότερη ακρίβεια και αλήθεια) της πραγματικότητας που μας περιβάλλει.

          Σε ένα δεύτερο επίπεδο η Γλώσσα συμβάλλει αποφασιστικά και στην ανακάλυψη  της βαθύτερης δομής  του κόσμου όπως και στη διατύπωση των νόμων που διέπουν τη λειτουργία της Φύσης και του Σύμπαντος γενικότερα.

             Κι ακόμα πιο πολύ σημαντικός είναι ο ρόλος-δύναμη της Γλώσσας όταν βοηθά τους επιστήμονες να ανατρέψουν παλιές θεωρίες-αλήθειες και επιστημονικές πλάνες και να τις αντικαταστήσουν με νέες "αλήθειες" φιλοδοξώντας αυτές να βρίσκονται-ταυτίζονται με την πραγματική αλήθεια-γνώση των μυστικών του Σύμπαντος.

            Αν όλες οι παραπάνω οι διαπιστώσεις ισχύουν για όλες τις γλώσσες, θεωρείται πως για την Ελληνική Γλώσσα αυτές οι διαπιστώσεις συνιστούν μία αναγνωρισμένη κατάσταση εδώ και αιώνες. Η ειδοποιός διαφορά της Ελληνικής Γλώσσας από τις άλλες συνίσταται στη στενή σχέση του Σημαίνοντος (μορφή, εικόνα, ήχος.. ) και του Σημαινόμενου (έννοια, σημασία, περιεχόμενο...).    

                Την ειδοποιό αυτή  διαφορά επισημαίνει και ο Χάιζενμπεργκ στο βαθμό που τον βοήθησε να ανακαλύψει τις μυστικές διαδρομές των συμπαντικών νόμων πριν προβεί στην διατύπωση της περίφημης "Αρχής της Απροσδιοριστίας (1927).

             Σημειωτέον πως ο Χάιζενμπεργκ χωρίς να έχει σπουδάσει επισταμένως την ελληνική γλώσσα διάβαζε τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς και ιδιαίτερα τους φιλοσόφους απευθείας από το πρωτότυπο.
          Με αυτά τα δεδομένα η θέση του για τη μοναδικότητα της ελληνικής γλώσσας (σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου) αποκτά ιδιαίτερη αξία αφού πολλές έννοιες της φυσικής τις άντλησε από τους αρχαίους φιλοσόφους και ιδιαίτερα τον Ηράκλειτο, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

 

              Γι αυτό όταν τονίζει πως "η θητεία μου στην ελληνική γλώσσα υπήρξε η σπουδαιότερη πνευματική του άσκηση" δεν υπονοεί μία απλή μαθητεία, ενασχόληση ή γνώση λεξιλογική αλλά μία πραγματική άσκηση του νου. Και όλα αυτά γιατί η ελληνική γλώσσα δεν συνιστά απλά και μόνον ένα εργαλείο-όχημα επικοινωνίας αλλά και ένας τρόπος-μέθοδος σκέψης.

           Κι αυτό συμβαίνει γιατί στην ελληνική γλώσσα η λέξη (σημαίνον) και η έννοια (σημαινόμενον) δεν βρίσκονται σε μία ασύμβατη-αυθαίρετη σχέση αλλά συμβαδίζουν .
           Η λέξη με άλλα λόγια δεν στέκεται απέναντι από την έννοια αλλά πηγάζει-αναβλύζει-αναδύεται από αυτήν. Η ίδια η λέξη (μορφή, ήχος) αποκαλύπτει την έννοια (σκέψη, σημασία) που τη γέννησε-δημιούργησε.
           Κάποια παραδείγματα θα διευκολύνουν τη στενή σχέση λέξης (Σημαίνοντος) και έννοιας (Σημαινόμενου):

                    Η λέξη "Λόγος"< Λέγω σημαίνει ταυτόχρονα την ομιλία, την σκέψη και τη λογική.

                     Η λέξη       "Αλήθεια"< α + λανθάνω σημαίνει την άρση της λήθης.

                     Η λέξη "Τέχνη" < Τίκτω σημαίνει κάτι που γεννιέται, η δημιουργία.

     Η λέξη "Άγαλμα<αγάλλω-αγάλλομαι=δοξάζω, νιώθω υπερηφάνεια/αγαλλίαση.

                Η λέξη "Φάσμα-φασματική ελευθερία <Φαίνομαι-πέφασμαι= Ψεύτικη, μη υπαρκτή.

             Χαρακτηριστική της σχέσης Σημαίνοντος (Λέξη = Μορφή, Ήχος, εικόνα)  και  Σημαινόμενου (Έννοια, σημασία...) είναι και η περίπτωση των αρχαίων ονομάτων, όπως: Περικλής, Αριστόδημος, Δημοσθένης...

         Σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, η θητεία του Χάιζενμπεργκ λειτούργησε ως πνευματική άσκηση-εκγύμναση όχι μόνον γιατί με τη μελέτη της γνώρισε τους γίγαντες της Ελληνικής Φιλοσοφίας (Ηράκλειτο, Πλάτωνα, Αριστοτέλη) αλλά και γιατί σε αυτούς βρήκε εκείνες τις λέξεις-έννοιες που τον βοήθησαν να διατυπώσει την περίφημη "Αρχή της Απροσδιοριστίας".

          Κι αυτό  γιατί συνειδητοποίησε πως όπως στη φύση δεν μπορείς να περιγράψεις-ορίσεις με ακρίβεια τη Θέση και την Ορμή ενός στοιχείου-σωματιδίου, έτσι και η Γλώσσα δεν μπορεί να περιγράψει με την απαιτούμενη ακρίβεια και πιστότητα την φυσική πραγματικότητα που βρίσκεται (και σύμφωνα με τον Ηράκλειτο) σε ένα διαρκές "Γίγνεσθαι"(εξέλιξη, αλλαγή). 

            Για τον Χάιζενμπεργκ η εμβληματική “Αρχή της Απροσδιοριστίας-Αβεβαιότητας” δεν ήταν ένας μόνο φυσικός νόμος ήταν  και γλωσσικό πρόβλημα. Γι αυτό στο βαθμό που η παραδοσιακή-κλασική γλώσσα αδυνατεί να περιγράψει με πληρότητα-πιστότητα τον μικρόκοσμο είναι αναγκαία η προσφυγή σε έννοιες της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, όπως: To “ΟΝ” δεν είναι “στατικό”, η “ΑΛΗΘΕΙΑ” δεν είναι απόλυτη και η “ΓΝΩΣΗ” έχει όρια.

        «Πρέπει να θυμόμαστε ότι αυτό που παρατηρούμε δεν είναι η ίδια η φύση, αλλά η φύση όπως αποκαλύπτεται μέσα από τον τρόπο με τον οποίο την ερωτούμε» (Χάιζενμπεργκ)

         «Η γλώσσα της φυσικής είναι βαθιά ριζωμένη στις έννοιες της ελληνικής φιλοσοφίας, και είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα μπορούσαμε να προχωρήσουμε χωρίς αυτές.» (Χάιζενμπεργκ)

              Με άλλα λόγια η ελληνική γλώσσα δεν προσφέρει «λύσεις», αλλά διδάσκει κι έναν  τρόπο σκέψης.

         Προς επίρρωση του τρόπου με τον οποίο ο Χάιζενμπεργκ αντιμετώπισε ή χρησιμοποίησε την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και περισσότερο την αρχαία ελληνική γλώσσα ως εργαλείο ή τρόπο σκέψης για τη διατύπωση της περίφημης “Αρχής της Απροσδιοριστίας” παραθέτω σχετικά αποσπάσματα από το έργο του.

                               1.Ηράκλειτος και Κβαντική Φυσική

          «Οι έννοιες της φυσικής έχουν υποστεί μια βαθιά μεταβολή στους νεότερους χρόνους. Η μεταβολή αυτή μπορεί να συγκριθεί με την εξέλιξη της φιλοσοφίας από την εποχή του Αριστοτέλη προς εκείνη του Πλάτωνα ή ακόμη και προς τη φιλοσοφία του Ηράκλειτου» (Physics and Philosophy)

           «Αν συγκρίνουμε τη σημερινή κατάσταση με τα παλαιά φιλοσοφικά προβλήματα, διαπιστώνουμε ότι υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στην εξέλιξη της σύγχρονης κβαντικής θεωρίας και τη φιλοσοφία του Ηράκλειτου» (Physics and Philosophy).

                       2.Πλάτων και μαθηματική πραγματικότητα

       «Η σύγχρονη φυσική έχει αποφασίσει ξεκάθαρα υπέρ του Πλάτωνα. Οι μικρότερες μονάδες της ύλης δεν είναι φυσικά αντικείμενα με τη συνηθισμένη έννοια· είναι μορφές, ιδέες, που μπορούν να εκφραστούν χωρίς ασάφεια μόνο μέσω της μαθηματικής γλώσσας.» (Physics and Philosophy)

                       3α. Αριστοτέλης και «δυνάμει – ἐνεργείᾳ»

          «Η έννοια της δυνάμει υπάρξεως που εισήγαγε ο Αριστοτέλης φαίνεται να είναι εξαιρετικά κατάλληλη για την περιγραφή των ατομικών φαινομένων. Το άτομο δεν είναι πράγμα με την κλασική έννοια· είναι μάλλον μια μορφή δυνατότητας, κάτι που βρίσκεται ανάμεσα στην ιδέα και στην πραγματικότητα.» (Physics and Philosophy).

                  3β. Η κβαντική φυσική ως επιστροφή στον Αριστοτέλη

        «Στη σύγχρονη φυσική, ιδίως στη θεωρία των κβάντων, έχουμε με κάποιον τρόπο επιστρέψει στις αντιλήψεις του Αριστοτέλη. Δεν μιλάμε πλέον για πράγματα, αλλά για δυνατότητες πραγμάτων.»  (Physics and Philosophy).

                        

                    3γ .Κριτική στον Δημόκριτο – Υπέρ Αριστοτέλη

              1.«Η ατομική θεωρία του Δημόκριτου, που στηρίζεται αποκλειστικά σε υλικά σωματίδια στον χώρο και στον χρόνο, δεν επαρκεί πλέον. Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη, με τη διάκριση μεταξύ ύλης και μορφής, αποδεικνύεται βαθύτερη και πλησιέστερη στα σύγχρονα φυσικά φαινόμενα.» (Physics and Philosophy).

           3δ. H Αριστοτελική γλώσσα και τα όρια της φυσικής

              1.«Η γλώσσα της φυσικής δεν μπορεί να είναι απολύτως ακριβής. Ο Αριστοτέλης το γνώριζε αυτό, και γι’ αυτό η φιλοσοφία του αποδέχεται την ασάφεια όπου αυτή είναι αναπόφευκτη.».       

        2.«Η κβαντική θεωρία μάς ανάγκασε να επανεξετάσουμε τις φιλοσοφικές βάσεις της επιστήμης — και σε αυτή την προσπάθεια, ο Αριστοτέλης αποδεικνύεται σύγχρονος.»

           Όπως φαίνεται και από τα παραπάνω αποσπάσματα του Χάιζενμπεργκ στον 20^ο αιώνα η η κβαντική φυσική δεν ανέτρεψε μόνο τα δεδομένα της επιστήμης (αιτιοκρατία-μηχανιστικό μοντέλο). Ανέτρεψε και τη γλώσσα με την οποία ο άνθρωπος προσπαθεί να κατανοήσει την πραγματικότητα.

           Σε πολλά σημεία ο Χάιζνμπεργκ θεωρούσε πως τα κβαντικά φαινόμενα δεν περιγράφονται πλέον ως «πράγματα», αλλά ως δυνατότητες πραγμάτων. Γι αυτό ακριβώς καταφεύγει στη διάκριση του Αριστοτέλη ανάμεσα στο «εν δυνάμει» και στο «εν ἐνεργείᾳ». Το άτομο, δηλαδή, πριν από την παρατήρηση, δεν είναι ένα αντικείμενο με καθορισμένες ιδιότητες, αλλά μια μορφή ύπαρξης που βρίσκεται ανάμεσα στην ιδέα και στην πραγματικότητα.                     

             Και όπως είναι γνωστό και πάντα σύμφωνα με την «αρχή της Απροσδιοριστίας» κατά τη μέτρηση ενός μεγέθους παρουσιάζεται μία αλληλεπίδραση ανάμεσα στο παρατηρούμενο φαινόμενο και στα μέσα παρατήρησής του που με τη σειρά της προκαλεί μία διατάραξη.

              Ο Χάιζενμπεργκ υποστήριξε πως η παρατήρηση των σωματιδίων από ένα ον με συνείδηση, τα επηρεάζει και δεν υπάρχει κανένας τρόπος να το αποφύγουμε αυτό.

     Πολλοί επιστήμονες- μεταξύ αυτών και ο Αϊνστάιν-εναντιώθηκαν στη θέση αυτή γιατί παραβιάζει την κοινή λογική και την  καθημερινή μας εμπειρία.   

              Ωστόσο, τα επιστημονικά πειράματα έδειξαν πως ο παρατηρητής είναι απαραίτητος όχι μονάχα για να παρατηρήσει την εξέλιξη ενός κβαντικού φαινομένου, αλλά ακόμα και για να συμβεί αυτό το φαινόμενο!

             Ο Τζων Γουίλερ (John Wheeler) του Πανεπιστημίου του Τέξας λέει για την επιστήμη του μικρόκοσμου, την Κβαντομηχανική:

           «Η Κβαντομηχανική μας ανάγκασε να λάβουμε σοβαρά υπ’ όψιν ότι ο παρατηρητής είναι αναγκαίος για την δημιουργία του Σύμπαντος όπως και το Σύμπαν είναι αναγκαίο για την δημιουργία του παρατηρητή»

         Ο Τζων Γουίλερ επίσης θεωρεί ότι το Σύμπαν δημιουργήθηκε, αφού δημιουργήθηκε η ανθρώπινη συνείδηση που έδωσε «απτή» πραγματικότητα στο Σύμπαν, όχι μόνο για το παρόν του αλλά και για το παρελθόν του.

           Να, λοιπόν, γιατί η θητεία του Χάιζενμπεργκ στην αρχαία Ελληνική Γλώσσα τον έκανε πλουσιότερο και σοφότερο και αξιολόγησε θετικά τις απόψεις των αρχαίων Φιλοσόφων.

            Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και φυσικά η γλώσσα (και οι δύο βάδισαν παράλληλα) μας βοηθούν και σήμερα να προβληματιστούμε  όχι μόνο πώς  λειτουργεί ο κόσμος, αλλά και το πώς μπορούμε να μιλήσουμε (γλώσσα) για αυτόν.

                                            Blog "ΙΔΕΟπολις"

                                       Ηλίας Γιαννακόπουλος, Φιλόλογος