Έρωτας ο “λυσιμελής”

          *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

                                             &. Αφιέρωμα στον Έρωτα

       1."Έρως δύσερως" (ο Έρωτας που φέρνει δυστυχία, λόγια έκφραση).

     2.«νοσεί γαρ έρως» (Ευριπίδης, ο έρωτας είναι νόσος).

             Εορτή του Αγίου Βαλεντίνου η 14η Φεβρουαρίου ή άλλως πως εορτή των Ερωτευμένων. Το Facebook και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πλημμυρίζουν  από ευχές αλλά κι από ύμνους δοξαστικούς προς τον Θεό Έρωτα. Αναλύσεις επί αναλύσεων για τη δύναμη του αρχέγονου αυτού συναισθήματος του ανθρώπου και για τη ζωοποιό του δύναμη.
         Πολλοί είναι αυτοί που ομνύουν στο όνομά του αφού η παρουσία του δημιουργεί το απόλυτο κλίμα για τη βίωση των πιο έντονων και θετικών συναισθημάτων από τους ανθρώπους. Κάποιοι μελετητές της ανθρώπινης ευτυχίας θεωρούν πως ο φτερωτός θεός είναι ο προπομπός της. Κι αυτό γιατί ο ερωτευμένος βιώνει μία άφατη ψυχική ευφορία και μία μοναδική και ανεπανάληπτη σε ένταση εσωτερική-ψυχική πληρότητα.

            Δεν λείπουν,  βέβαια, και οι αξιολογήσεις του τύπου πως ο Έρωτας έχει μία θεϊκή υπόσταση και λειτουργεί ως το εσωτερικό μας δαιμόνιο που ασυνείδητα κανοναρχεί κάθε σκέψη και συμπεριφορά μας.

             Χωρίς να θέλουμε να απομυθοποιήσουμε τον Έρωτα θα προσπαθήσουμε να δούμε και την αθέατη, την αρνητική του πλευρά.

            Σε αυτήν την αξιολόγηση της θετικής συνεισφοράς του Έρωτα αντιτίθενται κάποιοι που επισημαίνουν και την αρνητική του πλευρά.  Ίσως θεωρηθεί παράταιρο τη μέρα της γιορτής του Έρωτα να επισημαίνονται τα αρνητικά και οι κίνδυνοι που επωάζει το ερωτικό πάθος  που σύμφωνα και με τον Ησίοδο συνέβαλε τα "μάλα" στη δημιουργία του σύμπαντος,  ως κοσμοποιός δύναμη.
         Αν και οι ειδικοί αδυνατούν να κατατάξουν τον Έρωτα σε κάποιο ξεχωριστό πεδίο (ψυχολογικό, πνευματικό, βιολογικό-σωματικό-υλικό...), εντούτοις οι πληγές που επιφέρουν τα βέλη του είναι εμφανή και πανθομολογούμενα.
         Ο Ησίοδος, όπως επισημαίνει και στη "Θεογονία" του, εντοπίζει την παράλυση που επιφέρει στα ανθρώπινα μέλη του "παθόντα" ερωτευμένου. Γι αυτό  τον χαρακτηρίζει και ως "λυσιμελή"(παραλύει σωματικά τον ερωτευμένο).

       "'Ηδ' Έρος, ος κάλλιστος εν αθανάτοισιν θεοίσιν, λυσιμελής πάντων δε θεών, πάντων τε ανθρώπων δάμναται εν στήθεσσιν νόον και επίφρονα βουλήν"   

         Ωστόσο έντονα είναι τα βλαπτικά σημάδια του Έρωτα και στον πνευματικό τομέα, αφού και σύμφωνα πάντα με τον Ησίοδο, αδρανοποιεί τους μηχανισμούς λειτουργίας του νου και δαμάζει την "λογική βούληση = θέληση" του ερωτευμένου.

            Αυτή η αιχμαλωσία του νου και της θέλησης είναι κοινά αποδεκτή και αισθητή από όλους, ακόμη κι αν δεν θέλουν να το αποδεχτούν οι ερωτευμένοι κατά το χρόνο που είναι αιχμάλωτοι του Έρωτα.

       "...δάμναται επίφρονα βουλήν" (επίφρων < επί + φρην = ο σκεπτόμενος, ο συνετός, ο προσεκτικός, ο σοφός...).

            Δεν είναι τυχαία, επίσης, και η λόγια έκφραση "Έρως δύσερως" που επισημαίνει τη δυστυχία ως επακολούθημα του Έρωτα. Η αναφορά σε ιστορικά πρόσωπα και γεγονότα θα ήταν μία ενδιαφέρουσα περίπτωση, αλλά θα απαιτούσε χρόνο και χώρο που δεν υπάρχουν στην πρόθεση του παρόντος άρθρου.
         Ωστόσο η αναφορά στον Έρωτα του Μενέλαου με την ωραία Ελένη και ό,τι αυτός προκάλεσε (Τρωικός Πόλεμος) είναι αρκετή για να επικυρώσει τη λόγια έκφραση.
          Θα συνιστούσε, όμως, ασυγχώρητη παράλειψη η μη αναφορά και στα δύο αποσπάσματα (Πρόδικος και Θουκυδίδης) για τις ολέθριες συνέπειες του Έρωτα, όταν αυτός (όχι μόνον ετυμολογικά) ταυτιστεί με την υπερβολή στην εκδήλωσή του και λάβει τη μορφή "μανίας", όπως επισημαίνει και ο Πρόδικος στο παρακάτω απόσπασμα:

                           "...Έρωτα δε διπλασιασθέντα μανίαν γίγνεσθαι".
           Μια πρώτη αμηχανία ένιωσα με τη λέξη Έρωτας στα 18μου χρόνια (και δεν εννοώ τη συναισθηματική τρικυμία ενός 18χρονου ερωτευμένου...αυτό θα συμβεί αργότερα σε μία πιο ώριμη ηλικία...), αλλά ως υποψήφιος στις εξετάσεις για τα ΑΕΙ  (Αύγουστος 1971).
         Και για να γίνω πιο σαφής στις εισαγωγικές εξετάσεις και στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών μάς δόθηκε κείμενο του Θουκυδίδη σχετικό με την   προετοιμασία των Αθηναίων για την Σικελική εκστρατεία (415-413 π. χ ).

           Στα επιχειρήματα του Νικία στην εκκλησία του Δήμου για την αποφυγή-αποτροπή αυτής της εκστρατείας ο δήμος-λαός αντέδρασε περίεργα. Αντί να φοβηθεί για τους κινδύνους που ενείχε η Σικελική εκστρατεία έπραξε το αντίθετο. Κυριεύτηκε από  μεγαλύτερη-σφοδρότερη επιθυμία για την πραγματοποίηση της εκστρατείας.

          Ο Θουκυδίδης για να περιγράψει αυτήν τη συναισθηματική ευωχία των Αθηναίων για την πραγματοποίηση της εκστρατείας  χρησιμοποιεί τον όρο "έρως", όπως φαίνεται και στο παρακάτω απόσπασμα:

       "Και έρως ενέπεσεν τοις πάσιν ομοίως του εκπλεύσαι"(Θουκυδίδη, Ιστορίαι,6,24).

         Και πώς να μεταφράσεις τη λέξη "Έρως" σε μία πρόταση που το μαγνητικό-νοηματικό της πεδίο δεν παρέπεμπε στο γνωστό χαοτικό συναίσθημα; Αν τη μετέφραζα με λέξη που σχετίζεται με το γνωστό συναίσθημα (π χ.  Ο Έρωτας κατέκλυσε όμοια όλους του Αθηναίους...) όλα θα  ήταν εκτός νοηματικού και ιστορικού πλαισίου του κειμένου. Λανθασμένη μετάφραση θα σήμαινε μικρή βαθμολογία με ό,τι αυτό θα σήμαινε για την τελική βαθμολογία και την εισαγωγή μου στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών.

         Η σωστή μετάφραση ήταν "σφοδρή επιθυμία-πάθος". Κι αυτός ο "Έρωτας του εκπλεύσαι" ήταν η πρωτογενής αιτία για την Σικελική Αθηναϊκή τραγωδία που επέφερε και την τελική ήττα των Αθηναίων στον Πελοποννησιακό πόλεμο.

        Ο Θουκυδίδης, δηλαδή, χρησιμοποιεί τη λέξη "Έρως" για να δείξει-προβάλει το παράλογο της απόφασης των Αθηναίων. Να  επισημάνει την παράνοια σε συλλογικό επίπεδο και το ακατάσχετο  πάθος των Αθηναίων για δόξα, πλούτο και εδαφική επέκταση, όπως τονίζει στη συνέχεια της ιστορικής του αφήγησης.

           Οι ήρεμες και λογικές φωνές δεν εκφράστηκαν στην εκκλησία του  Δήμου από το φόβο μήπως οι εκφραστές τους θεωρηθούν "εχθροί του λαού"(«δεδιώς μη αντιχειροτονών κακόνους δόξειεν είναι τη πόλει ησυχίαν ήγεν»).

            

           Δεν ήταν, τυχαία, λοιπόν, η λεξιλογική επιλογή του Θουκυδίδη να χρησιμοποιήσει τον όρο "Έρως" για να καταδείξει πού μπορεί να οδηγήσουν τα ακραία πάθη, τα έντονα συναισθήματα και η παραμέληση-ατροφία της λογικής σε τέτοιες αποφάσεις.

          Με άλλα λόγια και ο Θουκυδίδης όπως και ο Ησίοδος χρεώνει στον Έρωτα την απενεργοποίηση της λογικής.

           Γι’ αυτό και ο  Πρόδικος με τη δική του άποψη ερμηνεύει καλύτερα τη χρήση του όρου "Έρως" στον Θουκυδίδη με τις διαβαθμίσεις του (υπερβολές...).

       "Επιθυμίαν μεν διπλασιασθείσαν έρωτα είναι, έρωτα δε διπλασιασθέντα μανίαν γίγνεσθαι".

         Βέβαια κάποιοι θα αντιτείνουν πως ο Έρωτας είτε εκδηλώνεται με τη γνωστή του ένταση ή  παύει να είναι έρωτας. Ίσως είναι από τις λίγες φορές που η θέση-θεωρία του Αριστοτέλη περί "Μεσότητας" δεν βρίσκει δικαίωση στην έκφραση-εκδήλωση του Έρωτα.
          Ωστόσο κανείς δεν διανοείται να  εφεύρει ένα Ερωτόμετρο για να ελέγχουμε την ένταση και τις υπερβολές του Έρωτα. Εξάλλου ο Έρωτας είναι από τη φύση του ένα δυνατό συναίσθημα, ένα Πάθος με τις υπερβολές του και τα άλογα όριά του. Ο Έρωτας στην εκδήλωσή του βρίσκεται «εκτός ορίων και όρων».

         Η γνωστή φράση των ώριμων-ηλικιωμένων που εκφράζεται ως παρατήρηση για κάποιες υπερβολές των ερωτευμένων νέων, μάλλον υποκρισία υποκρύπτει παρά μία θέση-κανόνα για τον τρόπο που πρέπει να ερωτευόμαστε.
                    "Κι εμείς ερωτευτήκαμε, αλλά δεν κάναμε έτσι...".  

           Ίσως-ίσως στους σκεπτικιστές σχετικά με τη θετική συνεισφορά του Έρωτα ανήκει και ο Επίκουρος κι ας εκπλήττει κάπως αυτό στο βαθμό που η Επικούρεια Φιλοσοφία έχει ταυτιστεί με την Ηδονή.

            Για τον Επίκουρο ο Έρωτας ως στοιχείο των “αναγκαίων  επιθυμιών” μπορεί να ικανοποιεί τη σάρκα, αλλά επιφέρει εσωτερική ταραχή και ως εκ τούτου απορρίπτεται, αφού η ταραχή αυτή διαβρώνει τις προϋποθέσεις της Ευδαιμονίας (αλυπία, αταραξία ψυχής...).

           “Δεν ξέρω τι πρέπει να σκεφθώ ως αγαθό, όταν παραμερίσω τις απολαύσεις της γεύσης, του Έ ρ ω τ a,  της ακοής ακόμη και τις ευχάριστες κινήσεις που προκαλούνται από τη θέα μιας μορφής, και όποια ακόμη αισθήματα Ηδονής γεννιώνται σε ολόκληρο τον άνθρωπο με οποιοδήποτε αισθητήριο όργανο…

         Ρώτησα συχνά αυτούς που συνήθως ονομάζουν σοφούς τι θα απέμεινε από το αγαθό, αν αφαιρούσαν ό, τι ανέφερα, αλλά δεν μπόρεσα να μάθω τίποτα από αυτούς”

         Για τον Επίκουρο η Φιλία είναι ανώτερη από τον Έρωτα. Το "Ηδέως Ζην" προϋποθέτει την Φρόνηση, "το φρονίμως ζην" που εξασφαλίζει την αταραξία της Ψυχής.

                  «Ουκ έστιν ηδέως ζην άνευ του φρονίμως ζην» (Επίκουρος).

            Ο Έρωτας όταν αποσυνδέεται από το Λόγο-Λογική συνήθως μετατρέπεται σε άλογο πάθος και μπορεί να εκτραπεί σε Ύβρη με ό,τι αυτό συνεπάγεται (εγκλήματα ερωτικού πάθους…).

        «νοσεί γαρ έρως» / «νοσώ δ΄ έρωτι δεινώ» (Ευριπίδης, Ιππόλυτος, 38-40 και 241-243)

              Ο Έρωτας, επομένως, από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα, ως κοσμογονική δύναμη, είναι μία δύναμη άναρχη και άτακτη και βρίσκεται ή προηγείται κάθε νόμου, δεν χαλιναγωγείται από την ανθρώπινη βούληση και δρα αυτόνομα χωρίς τη συγκατάθεση του υποκειμένου.

            Νομίζω πως δεν θα μπορούσα να βρω άλλο τέλος για το παρόν άρθρο μου για την “επικινδυνότητα” του Έρωτα παρά το ποίημα του Ντίνου Χριστιανόπουλου:

                                                     «Η Θάλασσα»

                              Η θάλασσα είναι σαν τον έρωτα:
                               μπαίνεις και δεν ξέρεις αν θα βγεις.
                              Πόσοι δεν έφαγαν τα νιάτα τους –
                              μοιραίες βουτιές, θανατερές καταδύσεις,
                              γράμπες, πηγάδια, βράχια αθέατα,
                              ρουφήχτρες, καρχαρίες, μέδουσες.
                             Αλίμονο αν κόψουμε τα μπάνια
                             Μόνο και μόνο γιατί πνίγηκαν πεντέξι.
                             Αλίμονο αν προδώσουμε τη θάλασσα
                             Γιατί έχει τρόπους να μας καταπίνει.
                             Η θάλασσα είναι σαν τον έρωτα:
                             χίλιοι τη χαίρονται – ένας την πληρώνει.