ΒΙΒΛΙΟ-Κριτική: «Πνευματικές Περιπλανήσεις» (Ηλία Γιαννακόπουλου, Δοκίμια-άρθρα, Εκδόσεις Γραφή, σελ.429).
*Γράφει ο Δημήτριος Παπαγιαννόπουλος, δάσκαλος
.jpg)
"Το Πνεύμα δεν κατοικεί στις βεβαιότητες. Aναπνέει μέσα στα ερωτήματα".
Η αξία ενός βιβλίου δεν έγκειται στις πληροφορίες και στις γνώσεις που αποκομίζει κάποιος από την ανάγνωσή του, ούτε από την αισθητική απόλαυση που βιώνει κατά τον χρόνο ανάγνωσης, ούτε από τα πρωτόγνωρα συναισθήματα που τυχόν αναπτύσσονται από τα παθήματα των ηρώων (αν πρόκειται για λογοτεχνικό έργο), ούτε τέλος από τη βοήθεια που δίνουν οι ιδέες του συγγραφέα για να πετάξει ο αναγνώστης σε άλλες-πρωτόγνωρες σφαίρες-επίπεδα σκέψης και προβληματισμούς.
Η πραγματική αξία ενός βιβλίου εστιάζεται στα νέα ερωτήματα που γεννιούνται στον αναγνώστη και που επίμονα και τυραννικά ζητούν άμεση απάντηση.
Σας παραθέτω ενδεικτικά μερικά τέτοια ερωτήματα με βάση τις 20 Ενότητες και τα 72 κείμενα του βιβλίου "Πνευματικές Περιπλανήσεις":
1.ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ: Πώς και γιατί οι Ηράκλειτος, Νίτσε και Μαρξ μπορούν να είναι οι πνευματικοί μας δάσκαλοι-ταγοί;
2. ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: Τι είναι το "σύνδρομο της λευκής αρκούδας και της πάπιας;”
3. ΓΛΩΣΣΑ-ΛΕΞΕΙΣ: Γιατί λέμε πως "Είμαστε οι Λέξεις μας;",
4. Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Γιατί ο άνθρωπος είναι δεμένος με τον "Γενέθλιο Τόπο του;" και γιατί χτίζουμε "Τείχη;" ενάντια στους συνανθρώπους μας;
5. ΙΣΤΟΡΙΑ: Ποια είναι τα τιμαλφή της ιστορικής μας μνήμης;
6. ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Υπάρχουν σήμερα ήρωες στο πεδίο των μαχών; Γιατί πρέπει να μνημονεύουμε και τους "αφανείς ήρωες;"
7. ΕΛΛΑΔΑ: Ποιοι είναι οι "Μαύροι Κύκνοι" που απειλούν την Ελλάδα και γιατί η Πατρίδα λειτουργεί ως κεντρομόλος δύναμη;
8. ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ: Ποια είναι η ΟΙΚΟδημοκρατία και ποιος ο ρόλος των μειοψηφιών σε μία δημοκρατία;
9. Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ: Πώς νιώθουμε όταν θυμόμαστε τον πρώτο μας Δάσκαλο;
10. ΟΙ ΝΕΟΙ: Ποια είναι η Γλώσσα των νέων σήμερα; Λεξιπενία ή Γλωσσικός αντικομφορμισμός;
11. ΟΙ ΔΡΟΜΟΙ: Ποιοι είναι οι απάτητοι δρόμοι της ζωής μας και γιατί πρέπει μόνο αυτούς να ακολουθούμε;
12. ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ: Αληθεύει η άποψη πως η Φύση είναι ο καταστροφέας του ανθρώπου;
13. ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Μπορούμε να διδαχτούμε από τους λύκους; Ποια είναι η καλύτερη στάση ζωής; Η μοναδικότητά ή η κοινωνικότητα;
14. ΙΣΟΤΗΤΑ-ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ-ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: Γιατί πρέπει να δίνουμε μία ευκαιρία στο διαφορετικό;
15. ΘΡΗΣΚΕΙΑ: Ποια η σχέση του Προμηθέα με τον Χριστό και ποιες ήταν οι ανθρώπινες στιγμές του Χριστού;
16. Η Γ΄ΗΛΙΚΙΑ: Γιορτάζει η Γ΄ Ηλικία;
17. Η ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΤΩΝ ΤΕΜΠΩΝ: Γιατί λέμε πως στην Τραγωδία των Τεμπών για ένα “καρφί” χάθηκαν τόσες ζωές;
18. ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ: Τι μπορούν να μας διδάξουν σήμερα οι Παπαδιαμάντης, ο Καβάφης, ο Αναγνωστάκης και ο Σοφοκλής;
19. GLORIUM: Γιατί το ανθρώπινο Πνεύμα δεν έχει αναπαμό;
20. ΕΠΟΧΗ ΤΡΑΜΠ: "ΤΟΥ ΕΝΟΣ ΑΝΔΡΟΣ ΑΡΧΗ". Ισχύει ότι ζούμε στην εποχή των "Τεράτων";
Στις «Πνευματικές Περιπλανήσεις» ο Ηλίας Γιαννακόπουλος δεν προσφέρει έτοιμες λύσεις. Προσφέρει ανησυχίες. Δεν οικοδομεί ένα κλειστό σύστημα σκέψης. Ανοίγει διαρκώς παράθυρα. Το βιβλίο, οργανωμένο σε 20 θεματικές ενότητες και 72 κείμενα, λειτουργεί ως ένα πνευματικό οδοιπορικό, όπου η φιλοσοφία, η ιστορία, η πολιτική, η λογοτεχνία και η κοινωνιολογία συναντώνται σε έναν δημιουργικό διάλογο.
Στην ενότητα της Φιλοσοφίας, η συνομιλία με τον Ηράκλειτο, τον Φρίντριχ Νίτσε και τον Καρλ Μαρξ δεν έχει χαρακτήρα ιστορικής αναδρομής αλλά έχει χαρακτήρα επικαιρότητας. Ο συγγραφέας τούς προσεγγίζει ως πνευματικούς «ταγούς», όχι για να τους μιμηθούμε, αλλά για να διδαχθούμε το θάρρος της ρήξης και της αμφισβήτησης.
Στην Ψυχολογία, το «σύνδρομα της λευκής αρκούδας και της πάπιας» γίνονται αφορμή να αναδειχθεί το παράδοξο της ανθρώπινης σκέψης: όσο περισσότερο προσπαθούμε να απωθήσουμε κάτι, τόσο πιο επίμονα επιστρέφει και πως καθημερινά πασχίζουμε να φανούμε διαφορετικοί από αυτό που είμαστε.
Στη Γλώσσα, η φράση «Είμαστε οι Λέξεις μας» αποκτά υπαρξιακή διάσταση. Ο λόγος δεν είναι εργαλείο, είναι ταυτότητα.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η ανθρωπολογική προβληματική του βιβλίου: ο άνθρωπος ως ον δεμένο με τον γενέθλιο τόπο, αλλά και ως ον που υψώνει «τείχη» – υλικά και πνευματικά προς τον απέναντι.
Στην Ιστορία, τα «τιμαλφή» της συλλογικής μνήμης δεν αντιμετωπίζονται ως μουσειακά αντικείμενα, αλλά ως ενεργά στοιχεία αυτογνωσίας.
Στις ενότητες για τον Πόλεμο, την Ελλάδα και την Πολιτική, ο λόγος αποκτά ένταση και επικαιρικότητα. Η μνήμη των «αφανών ηρώων» λειτουργεί ως αντίβαρο στη λήθη, ενώ οι «Μαύροι Κύκνοι» υπενθυμίζουν την απρόβλεπτη φύση της ιστορίας και συνιστούν μία προειδοποίηση προς «αρχόντους» και «αρχομένους». Η έννοια της ΟΙΚΟδημοκρατίας και ο ρόλος των μειοψηφιών θέτουν στο προσκήνιο το ερώτημα: Ποια δημοκρατία θέλουμε και για ποιους;
Συγκινητική είναι η αναφορά στον πρώτο Δάσκαλο, μορφή που χαράσσεται ανεξίτηλα στη μνήμη, καθώς και η διερεύνηση της Γλώσσας των νέων–όχι ως παρακμή, αλλά ως μετασχηματισμός. Οι «απάτητοι δρόμοι» της ζωής δεν είναι εύκολοι· είναι όμως αυθεντικοί.
Η ενότητα για την Οικολογία ανατρέπει στερεότυπα, ενώ στο δίπολο Μοναδικότητα ή Κοινωνικότητα ο συγγραφέας δεν επιλέγει στρατόπεδο αλλά καλεί σε σύνθεση.
Η προβληματική περί ισότητας και διαφορετικότητας αναδεικνύει την ανάγκη να δώσουμε «μία ευκαιρία στο διαφορετικό»–όχι ως πράξη ανοχής, αλλά ως πράξη αυτογνωσίας.
Στη Θρησκεία, η τολμηρή σύγκριση Προμηθέα και Χριστού φωτίζει τις ανθρώπινες στιγμές του θείου, ενώ η Γ΄ Ηλικία παρουσιάζεται όχι ως παρακμή αλλά ως στάδιο αναστοχασμού.
Η αναφορά στην Τραγωδία των Τεμπών λειτουργεί ως σύγχρονη τραγωδία με αρχαιοελληνική δομή: Ένα «καρφί» που αποκαλύπτει τις συστημικές μας παθογένειες.
Στη Λογοτεχνία, η συνομιλία με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, τον Κωνσταντίνο Π. Καβάφη, τον Μανόλη Αναγνωστάκη και τον Σοφοκλή αποδεικνύει ότι τα κλασικά κείμενα δεν είναι παρελθόν, αλλά διαρκές παρόν.
Στην ενότητα «Glorium» αναδεικνύεται το “αβόλευτο” και η ανησυχία του ανθρώπινου Πνεύματος, που δεν αναπαύεται ποτέ, ενώ στην «Εποχή Τραμπ»–με αναφορά στον Ντόναλντ Τραμπ–τίθεται το ερώτημα αν πράγματι ζούμε στην εποχή των «Τεράτων», όπου η δημοκρατία δοκιμάζει τα όριά της.
Οι «Πνευματικές Περιπλανήσεις» δεν είναι ένα βιβλίο εύκολων απαντήσεων. Είναι ένα βιβλίο εσωτερικής εγρήγορσης. Ο αναγνώστης δεν κλείνει την τελευταία σελίδα με την αίσθηση της πληρότητας, αλλά με μια γόνιμη ανησυχία. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αρετή του: μετατρέπει την ανάγνωση σε πράξη αυτοκριτικής και συμμετοχής.
Γιατί, τελικά, ένα βιβλίο αξίζει όχι όταν μας
καθησυχάζει, αλλά όταν μας ταράζει δημιουργικά.
Και οι «Πνευματικές Περιπλανήσεις»
επιτυγχάνουν ακριβώς αυτό: να μας υπενθυμίσουν πως το Πνεύμα ζει μόνο όταν ερωτά και ερευνά.
Το βιβλίο «Πνευματικές Περιπλανήσεις» δεν είναι μία απλή συλλογή άρθρων. Είναι μια συνειδητή σύνθεση σκέψης που αποτυπώνει την πνευματική διαδρομή του συγγραφέα, όπως αυτή έχει καλλιεργηθεί και στο δικό του blog, το «ΙΔΕΟπολις», όπου πρωτοδημοσιεύτηκαν τα κείμενα. Η μεταφορά τους στον ενιαίο τόμο προσδίδει συνοχή και αναδεικνύει το νήμα που τα διαπερνά: την αγωνία για την ποιότητα του ανθρώπου και της κοινωνίας.
.jpg)
Το βιβλίο αυτό εντάσσεται οργανικά στο συνολικό έργο του συγγραφέα. Από το «ΙΔΕΟπολις» έως το «Σκέψης Εγκώμιον» και από το «Ουκρανικός Πόλεμος» έως τις «Πνευματικές Περιπλανήσεις» διακρίνεται μια σταθερή προσήλωση στην πνευματική ευθύνη του πολίτη και του στοχαστή.
Η γραφή του συγγραφέα δεν περιορίζεται σε σχολιασμό της επικαιρότητας· αναζητεί τις βαθύτερες αιτίες των φαινομένων, επιστρατεύοντας την αρχαιοελληνική σοφία ως ζωντανό εργαλείο ερμηνείας.
Στο ήδη διαμορφωμένο αυτό στοχαστικό σύμπαν, αξίζει να προστεθεί μια ευρύτερη κριτική αναφορά στο πολυσχιδές συγγραφικό έργο του Ηλία Γιαννακόπουλου, το οποίο κινείται με αξιοσημείωτη άνεση σε πολλαπλά γνωσιακά επίπεδα: Φιλοσοφία, Ψυχολογία, Πολιτική, Οικολογία, Θρησκεία, Κοινωνιολογία, Επικαιρότητα και παγκόσμιο περιβάλλον.
Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται σε έναν στενό θεματικό κύκλο· αντίθετα, οικοδομεί ένα ευρύ πνευματικό πεδίο όπου οι ιδέες διασταυρώνονται και αλληλοφωτίζονται. Η φιλοσοφική θεμελίωση των απόψεών του συνομιλεί με την πολιτική ανάλυση, η οικολογική του ευαισθησία συναντά την κοινωνιολογική παρατήρηση, ενώ η ψυχολογική διείσδυση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο άτομο και το συλλογικό.
Ο λόγος του άλλοτε γίνεται πυκνός και συμπυκνωμένος, ιδίως όταν καταπιάνεται με «δύσκολα» ζητήματα–ιστορικές αναλογίες, γεωπολιτικές εντάσεις, φιλοσοφικές αντιπαραθέσεις–κι άλλοτε εκλαϊκεύεται, όταν σχολιάζει την επικαιρότητα, χωρίς όμως να διολισθαίνει σε απλοϊκότητα. Η εναλλαγή αυτή δεν είναι τεχνική ευκολία· είναι συνειδητή επιλογή παιδαγωγικού χαρακτήρα.
Σημαντικό γνώρισμα της γραφής του είναι ότι δεν δογματίζει. Δεν επιβάλλει συμπεράσματα ούτε υψώνει διδακτικό τόνο. Αντιθέτως, παραθέτει ένα πλήθος σχετικών πληροφοριών, ιστορικών παραδειγμάτων και ερμηνευτικών σχημάτων, αφήνοντας τον αναγνώστη να διαμορφώσει τη δική του θέση. Η κριτική σκέψη δεν προσφέρεται ως έτοιμο προϊόν· καλλιεργείται ως διαδικασία.
Ιδιαίτερη μνεία οφείλουμε να κάνουμε στην άνεση με την οποία ο συγγραφέας αναζητά τη διαχρονική συνεισφορά των αρχαίων Ελλήνων στην ερμηνεία των σύγχρονων φαινομένων. Οι αναφορές στον Θουκυδίδη ή στον Ηράκλειτο δεν λειτουργούν ως επίδειξη αρχαιογνωσίας, αλλά ως ζωντανά ερμηνευτικά εργαλεία. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» επιστρατεύεται για να φωτίσει τις σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις, ενώ το διαχρονικό σχήμα «Ύβρις→Τίσις» αναδεικνύεται ως σταθερά της ανθρώπινης ιστορίας.
Για τον κ. Γιαννακόπουλο ο αρχαίος λόγος δεν είναι μουσειακό κατάλοιπο· είναι ενεργό πνευματικό κεφάλαιο. Η επικαιρότητά του δεν έγκειται σε μια ρομαντική αναδίπλωση στο παρελθόν, αλλά στην ικανότητά του να ερμηνεύει το παρόν.
Έτσι, οι «Πνευματικές Περιπλανήσεις» δεν αποτελούν μόνο μια αυτόνομη εκδοτική κατάθεση· εντάσσονται οργανικά σε μια ευρύτερη συγγραφική πορεία που χαρακτηρίζεται από συνέπεια θεματικών αξόνων και πνευματική εγρήγορση. Το έργο του Ηλία Γιαννακόπουλου συγκροτεί ένα διαρκές εργαστήρι ιδεών, όπου το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συνδιαλέγονται, με κεντρικό άξονα την αγωνία για τον άνθρωπο και την πνευματική του πορεία μέσα στην ιστορία.
Κι αυτό γιατί:
«Το Πνεύμα δεν είναι πολυτέλεια των καιρών· είναι άμυνα απέναντί τους.»
Με αυτήν τη σιωπηλή παραδοχή θα μπορούσε να προσεγγίσει κανείς το βιβλίο «Πνευματικές Περιπλανήσεις» του Ηλία Γιαννακόπουλου· ένα έργο που δεν φιλοδοξεί απλώς να πληροφορήσει, αλλά να αφυπνίσει.
Ο συγγραφέας επιλέγει τον δοκιμιακό λόγο ως βασικό όχημα ανάλυσης των γεγονότων και των ιδεών. Δεν εγκλωβίζεται στη στεγνή παράθεση στοιχείων ούτε στην επιφανειακή επικαιρότητα. Αντιθέτως, αξιοποιεί την επικαιρότητα ως αφορμή για στοχασμό, μετατρέποντας το γεγονός σε σύμβολο και την είδηση σε πεδίο φιλοσοφικής διερεύνησης. Το προσωπικό βίωμα, η ιστορική μνήμη και η κοινωνική κριτική συμπλέκονται σε ένα ύφος καθαρό, διαυγές, με σαφή παιδαγωγικό προσανατολισμό.
Οι «Πνευματικές Περιπλανήσεις» δεν είναι αποσπασματικές σκέψεις· συγκροτούν μια ενιαία κοσμοθεωρητική πρόταση. Ο αναγνώστης καλείται να αναμετρηθεί με ζητήματα παιδείας, πολιτικής ηθικής, πολιτισμού και σύγχρονης παρακμής του δημόσιου λόγου. Η γραφή διατηρεί ισορροπία ανάμεσα στον ορθολογισμό και τη συναισθηματική ένταση, στοιχείο που προσδίδει στο έργο αυθεντικότητα.
Η συστηματική παρουσία άρθρων του Ηλία Γιαννακόπουλου σε μέσα όπως το HuffPost, στην ψηφιακή εφημερίδα Political, αλλά και σε άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καταδεικνύει ότι ο συγγραφέας δεν λειτουργεί ερήμην της κοινωνίας. Αντίθετα, ο λόγος του παρεμβαίνει ενεργά στον δημόσιο διάλογο, μεταφέροντας την πνευματική του αγωνία πέρα από τα όρια του βιβλίου.
Το βιβλίο, επομένως, δεν είναι ένα μεμονωμένο εκδοτικό γεγονός, αλλά η συμπύκνωση μιας ευρύτερης αρθρογραφικής και στοχαστικής διαδρομής.
Εκεί ακριβώς έγκειται και η αξία του έργου: στη συνέπεια ανάμεσα στη δημόσια παρέμβαση και στη συγγραφική πράξη. Οι “Πνευματικές Περιπλανήσεις” αποτελούν μια πρόσκληση σε διάλογο, μια υπενθύμιση ότι το πνεύμα δεν αρκείται στην κατανάλωση της πληροφορίας· ζητά ερμηνεία, κριτική και ευθύνη.
Σε μια εποχή ταχύτητας και θορύβου, το βιβλίο αυτό υπερασπίζεται τη στοχαστική βραδύτητα. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ριζοσπαστικό του στοιχείο. Κι αυτό γιατί:
«Το πνεύμα δεν αναπαύεται, περιπλανιέται».
Το οπισθόφυλλο του βιβλίου είναι άκρως ενημερωτικό και κατατοπιστικό για το περιεχόμενο και τη στόχευση του βιβλίου.
{ “Δεν υπάρχουν παρά δύο δυνάμεις στον κόσμο: Το σπαθί και το Πνεύμα. Σε βάθος χρόνου, το σπαθί πάντοτε νικιέται από το Πνεύμα” (Ναπολέων Βοναπάρτης).
Ο άνθρωπος δεν είναι μία ουδέτερη ύπαρξη και παρουσία, ούτε ένα άχρωμο κατασκεύασμα της θεϊκής ή συμπαντικής πρόνοιας. Έχει Σώμα (Ύλη) αλλά και Ψυχή-Πνεύμα.
Ο άνθρωπος έχει το ριζικό του σύστημα που τον κρατάει-στηρίζει στη Γη-Χώμα, αλλά έχει και Ψυχή-Πνεύμα που τον σπρώχνει προς τα πάνω και τον καλεί να υπερβεί το γήινο και να απλωθεί σε άλλες ουράνιες-πνευματικές σφαίρες.
Οι πνευματικές ανατάσεις-περιπλανήσεις του ανθρώπου αισθητοποιούν όχι μόνον την ποιότητα και τον εσωτερικό πλούτο του αλλά ταυτόχρονα λειτουργούν και ως πλοηγοί για τη ζωή του στον ωκεανό της καθημερινότητας.
Η Φιλοσοφία, η Ψυχολογία, η Οικολογία, η Πολιτική-Δημοκρατία, η Ιστορία, η Θρησκεία, ο Πόλεμος, η Κοινωνία-Άνθρωπος, η Ελλάδα, η Γλώσσα-Λέξεις, ο Δάσκαλος, η Γ΄ Ηλικία, η Ψυχική Υγεία, οι Νέοι, η Διαφορετικότητα, η τραγωδία των Τεμπών, οι Δρόμοι μας, και κάποια άλλα θέματα άστεγα κι ανένταχτα αποτελούν το προνομιακό πεδίο των Πνευματικών Περιπλανήσεων
Τα δοκίμια και τα άρθρα του βιβλίου ανιχνεύουν τις απαντήσεις στα ποιος; πώς; πότε; γιατί; αφού; πού;, όμως, που συνθέτουν το καθημερινό πνευματικό σιτηρέσιον του ανθρώπου}.
Προς επίρρωση όλων των παραπάνω παραθέτω και την αφιέρωση του συγγραφέα που υπάρχει στις αρχικές σελίδες του βιβλίου, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τους αναγνώστες του:
“Αφιερωμένο στους Aνήσυχους του Πνεύματος, στους Aβόλευτους της Ψυχής και στους «Απροσάρμοστους» που τολμούν να περιπλανηθούν”.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου