Γκράφιτι και συνθήματα: Η αθέατη βία στα δημόσια κτίρια της πόλης

       *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"  

                        *Αισθητική και Ηθική

  “Στο έσχατο βάθος, η αισθητική και η ηθική συμπίπτουν” (Wittgenstein)

             Πάντοτε και παντού τα δημόσια κτίρια-οικοδομήματα αποτελούσαν και αποτελούν ακόμη το οικόσημο μιας πόλης. Ήταν και είναι η αφανής Ταυτότητά της. Δεν υπήρχαν και δεν λειτουργούσαν μόνον ως χώροι εξυπηρέτησης των πολιτών αλλά και ως χώροι διαπαιδαγώγησής τους. Ο ρόλος τους ήταν άκρως "παιδευτικός" με την ευρύτερη έννοια του όρου.

            Κι αυτό γιατί η "Παιδεία" των πολιτών δεν παρέχεται μόνον από τα αρμόδια πρόσωπα, όργανα και ιδρύματα (σχολεία...) αλλά και από τον ίδιο τον δημόσιο χώρο, όπως: Δρόμοι, οικοδομήματα, πλατείες,  ιερά-εκκλησίες και οτιδήποτε άλλο υπάρχει προς δημόσια χρήση.
      Η εξωτερική μορφή,  ευταξία και αισθητική του δημόσιου χώρου διαπαιδαγωγεί και μορφοποιεί και τον εσωτερικό κόσμο των πολιτών. Η εικόνα του δημόσιου χώρου με έναν αδιαφανή και υπόγειο τρόπο επηρεάζει καταφανώς και  τον εσωτερικό χώρο του ανθρώπου. Η αισθητική του δημόσιου χώρου διδάσκει την αρμονία,  τη συμμετρία, την καλαισθησία και την ευταξία που λειτουργούν και ως ηθικοποιητικοί παράγοντες-στοιχεία σε ένα άλλο επίπεδο.

            Για τους αρχαίους Έλληνες η "αισθητική τάξη-ευταξία" ήταν και η αναγκαία προϋπόθεση για την  "Ηθική ευταξία-τάξη" των πολιτών.

           Ο Βίτγκενστάιν θεωρούσε πως "η αισθητική και η ηθική στο βάθος ταυτίζονται".

             Δηλαδή ο άνθρωπος και οι κοινωνίες πάντοτε θεωρούν πως ό,τι είναι ωραίο είναι ταυτόχρονα και ηθικό και το αντίθετο. Ό,τι παραβιάζει ή αποκλίνει από το αισθητικά ωραίο αυτόματα ερμηνεύεται και ως ανήθικο.

           Οι παραπάνω διαπιστώσεις θεωρούνται θέσφατα για τις κοινωνίες χωρίς να μπορούν να εξηγήσουν λογικά αυτού του είδους τις ταυτίσεις. Το ωραίο, το ηθικό και το δίκαιο τείνουν να ταυτίζονται στη συνείδηση των πολιτών ή να συνυπάρχουν στο ίδιο αξιακό σύστημα ως δομικά στοιχεία. Κι αυτό συνιστά μία φυσική και ασυνείδητη επιλογή περισσότερο παρά προϊόν διδαχής ή κοινωνικοποίησης.

           Ίσως κάποιοι αναρωτηθούν για το αν μπορούμε να μιλάμε στη χώρα μας για Αισθητική και για τη σχέση-ταύτισή της με την Ηθική στο βαθμό που ο δημόσιος χώρος και ιδιαίτερα τα δημόσια κτίρια-οικοδομήματα-κτίρια είναι χώρος όπου οι "θυμωμένοι" και "αντισυστημικοί" δοκιμάζουν τις πολιτικές-ιδεολογικές τους διεκδικήσεις, τις κοινωνικές τους ευαισθησίες και τις καλλιτεχνικές τους εμπνεύσεις γεμίζοντας τους τοίχους με συνθήματα, γκράφιτι και εικόνες.  

       Δημόσια κτίρια καθίστανται χώροι έκφρασης των πολιτικών διαμαρτυριών και της κοινωνικής οργής κάποιων κοινωνικών ομάδων πολιτών. Τα δημόσια κτίρια ενίοτε λειτουργούν ως ο αποχετευτικός αγωγός της συσσωρευμένης οργής για θέματα κυβερνητικής πολιτικής, κοινωνικής αδικίας, οικονομικής δυσπραγίας και ηθικής αποβιταμίνωσης.

      Τα πολιτικά πρόσωπα, οι ατεχνίες της εξουσίας, ο κοινωνικός μιθριδατισμός, η απουσία νοήματος ζωής κι ένα πλήθος άλλων θεμάτων ή γεγονότων της επικαιρότητας συνιστούν το προνομιακό πεδίο από όπου εμπνέονται όσοι αποφασίζουν να κοινοποιήσουν  τις ανησυχίες-ευαισθησίες τους σε δημόσιο χώρο. Γι αυτούς δεν ισχύει το "τα εν οίκω μη εν δήμω".

               Ίσως κάποιοι να ισχυριστούν πως η δημόσια έκφραση των σκέψεων και των συναισθημάτων των πολιτών σε μία δημοκρατία να συνιστά επιβεβλημένο και υγιές στοιχείο. Έστω κι αν ακόμη αυτή η "δημόσια έκφραση" λαμβάνει τη μορφή χυδαιολογίας και υβριστικών συνθημάτων σε δημόσια κτίρια όπου συχνάζουν πολίτες όλων των ηλικιών και των κοινωνικών στρωμάτων.

         Έτσι η κακοποίηση της αισθητικής (όχι μόνον της γλωσσικής) κατέστη η κανονικότητα που έχει ως αποτέλεσμα την απάθεια του κοινωνικού συνόλου και την αδιαφορία των αρχών και του νόμου. Η ρυπαρότητα λογίζεται ως μία αβλαβής και ακίνδυνη συνέπεια του δημοκρατικού δικαιώματος της "ελευθερίας της έκφρασης".
        Η κακοποίηση της αισθητικής ενέχει και στοιχεία υπολανθάνουσας "αισθητικής βίας" με ό,τι αυτό συνεπάγεται και για την ηθική μας συνείδηση και ποιότητα.

          Η ρυπαρογραφία, η χυδαιολογία, οι υβριστικές φράσεις διαρρηγνύουν κάθε δεσμό με την Ηθική και επιταχύνουν την ηθική αποβιταμίνωση των πολιτών. Οι τοίχοι των δημοσίων κτιρίων δεν είναι ένας ελεύθερος καμβάς για την άσκηση των καλλιτεχνικών εμπνεύσεων των θυμωμένων, των οργισμένων και των "επαναστατών χωρίς αιτία". 

          O ιδιωτικός θυμός και η στιγμιαία παρόρμηση όταν αποτυπώνoται με πρόχειρα γκράφιτι και συνθήματα στους τοίχους των δημόσιων κτιρίων συνιστούν μία μορφή αισθητικής βίας.

            Η sui generis αυτή βία παγιδεύει το βλέμμα μας και μάς υποχρεώνει να συμβιώνουμε με την ασχήμια, την προχειρότητα και την χυδαιολογία. Η αισθητική κακοποίηση επωάζει τον αισθητικό μιθριδατισμό του πολίτη που με τη σειρά του ακυρώνει την ευθύνη του πολίτη απέναντι στον δημόσιο χώρο.

      Είναι λάθος να εκλαμβάνεται η “αισθητική ελευθεριότητα” ως απελευθερωτικός παράγοντας. Το αντίθετο συμβαίνει. Όταν ο πολίτης ανέχεται την ασχήμια του δημόσιου χώρου (δρόμοι, κτίρια…) τότε εθίζεται και στην ανοχή απέναντι στην ασχήμια της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αυτή η ανοχή επωάζει την αντίληψη που τείνει να γίνει πεποίθηση ότι “τίποτα δεν αξίζει τον σεβασμό”.

             Έτσι η “αισθητική βία” τρέφει την ηθική αποξήρανση, την απώλεια ευαισθησίας απέναντι στο κοινό καλό και σε τελευταία ανάλυση τον ανθρώπινο κυνισμό.  

              Και όλα αυτά γιατί η αισθητική βία λειτουργεί σωρευτικά: πρώτα πληγώνει τον χώρο, ύστερα το βλέμμα,
και τέλος τη συνείδηση.

         Και είναι ιστορικά αποδεκτό πως μια κοινωνία που δεν προστατεύει την αισθητική της, σύντομα παύει να προστατεύει και την ηθική της. Γιατί ασυνείδητα στο εσωτερικό του πολίτη η αντίληψη πως αφού “όλα επιτρέπονται στους τοίχους και στα δημόσια κτίρια” μεταλλάσσεται  στο “όλα επιτρέπονται και στις  ανθρώπινες πράξεις”.

                  Να, λοιπόν, γιατί ο Γκόρκι είχε δίκαιο όταν τόνιζε πως:

                             «Η Αισθητική είναι η Ηθική του μέλλοντος»

            *Οι φωτογραφίες είναι από το κτίριο του σιδηροδρομικού σταθμού Τρικάλων, που εξωτερικά δίνει την εντύπωση ενός εγκαταλελειμμένου κτιρίου. Αλήθεια η εικόνα του δεν ενοχλεί τον ΟΣΕ ή τη Δημοτική Αρχή;

 "Όταν συνηθίζεις το τέρας, αρχίζεις να του μοιάζεις" (Μάνος Χατζηδάκις).

Αρχή φόρμας

 

Τέλος φόρμας