Η Φιλοσοφία ως Τεκμήριο της ανθρώπινης Ταυτότητας

             #. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

                        &. Αφιέρωμα στην Παγκόσμια Ημέρα Φιλοσοφίας

       *Οι πράξεις μας αποτελούν το πιο αδιάψευστο τεκμήριο της Φιλοσοφίας μας.

    «Eπίκουρος έλεγε την φιλοσοφίαν ενέργειαν είναι λόγοις και διαλογισμοίς τον ευδαίμονα βίον περιποιούσαν» (Η φιλοσοφία είναι ενέργεια, που εξηγώντας τους λόγους εκείνων που γίνονται και καταλήγοντας σε συμπεράσματα με διαλογισμούς, κάνει ευτυχισμένη τη ζωή).

           Κάθε άνθρωπος, συνειδητά ή ασυνείδητα, πορεύεται στη ζωή έχοντας ως σημείο αναφοράς κάποιες αρχές, αξίες, πεποιθήσεις και αντιλήψεις για τον κόσμο και τους ανθρώπους. Αυτές, άλλοτε προϊόν γνώσης και πνευματικής αναζήτησης και άλλοτε απόσταγμα εμπειριών και βιωμάτων, συγκροτούν σταδιακά τη δική του Φιλοσοφία ζωής. Μία προσωπική πυξίδα που δεν καθορίζει μόνον τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο επιλέγει να σκέφτεται, να αντιδρά και να συμπεριφέρεται. Έτσι, η Φιλοσοφία γίνεται καθρέφτης της Ταυτότητάς του.

 

             1.Τέτοιες συμπεριφορές είναι ξένες προς τη Φιλοσοφία μου.

          2. Με ξάφνιασαν οι επιλογές σου, γιατί αντίκεινται στη Φιλοσοφία σου.

           3. Θέλω οι πράξεις μου να μην προδίδουν τη Φιλοσοφία μου.

        4. Επειδή γνωρίζω τη γενικότερη Φιλοσοφία σου, περιμένω να αντέξεις με καρτερικότητα το χτύπημα της τύχης σου.

       5. Είναι κομμάτι της Φιλοσοφίας μου να συγχωρώ κάποιον για κάτι, αλλά όχι και να ξεχνώ.

        Λίγο-πολύ οι περισσότεροι έχουμε πει ή ακούσει τις παραπάνω φράσεις ή παραλλαγές αυτών, όπου ο όρος Φιλοσοφία κυριαρχεί, αλλά και προβληματίζει ταυτόχρονα για το νοηματικό της φορτίο. Τι ακριβώς εννοούμε, όμως, όταν επικαλούμαστε τη Φιλοσοφία μας ή τη Φιλοσοφία κάποιου άλλου; Μήπως πίσω από αυτές τις εκφράσεις υποκρύπτεται κάτι βαθύτερο από μία απλή άποψη ή μία προσωπική πεποίθηση;

       Η Φιλοσοφία δεν συνιστά απλά μία θεωρητική ενατένιση της πραγματικότητας, ούτε απλά και μόνον μία θεωρητική αρματωσιά για να αντιμετωπίζουμε με αποτελεσματικό τρόπο τις δυσκολίες της ζωής. Είναι κάτι παραπάνω και πιο ουσιαστικό για τη ζωή μας. Είναι αυτό που χρωματίζει έντονα την Ταυτότητά μας. Συνιστά, δηλαδή, ταυτοτικό στοιχείο της Ύπαρξής μας, που συγκροτείται όχι μόνον από τις αναγνώσεις και περιηγήσεις στη «σοφία» των Φιλοσόφων, αλλά κι από τις εμπειρίες και τα βιώματά μας. Από τον τρόπο, δηλαδή, που ερμηνεύουμε όσα μας συμβαίνουν και τοποθετούμαστε απέναντι στους άλλους και στον ίδιο μας τον εαυτό.

             Με άλλα λόγια η φιλοσοφία αποκτά κανονιστικό και ηθικό χαρακτήρα. Δεν περιορίζεται στην ερμηνεία του κόσμου, αλλά λειτουργεί ως εσωτερικό όριο, ως φραγμός απέναντι σε σκέψεις, επιθυμίες και ενέργειες που συγκρούονται με τις αρχές μας.

               Γενικότερα η Φιλοσοφία, ως θεωρητική ενατένιση, αρματωσιά, βίωμα και εμπειρία, διαποτίζει κάθε σκέψη μας και λειτουργεί ως πλοηγός της ζωής μας στα «μικρά» και «μεγάλα» θέματα. Δεν περιορίζεται σε κάποιες στιγμές πνευματικής αναζήτησης, αλλά παρεμβαίνει, άλλοτε φανερά κι άλλοτε υπόγεια, στις καθημερινές μας αποφάσεις, στις κρίσεις και στις αντιδράσεις μας.

              Γιατί η Φιλοσοφία δεν είναι μόνον το “πάθος της γνώσης” για όλα όσα μας κληροδότησαν ως παρακαταθήκη οι Τιτάνες του Πνεύματος (Ηράκλειτος, Αριστοτέλης, Έγελος, Καντ, Μαρξ, Νίτσε...), αλλά κι ένας τρόπος διαχείρισης των πρακτικών ζητημάτων του καθ' ημέραν βίου. Δεν αφορά, δηλαδή, μόνον το τι γνωρίζουμε και τι πιστεύουμε, αλλά και το πώς μετατρέπουμε τη γνώση και τις πεποιθήσεις μας σε στάση ζωής και πράξη.

               Για πολλούς, δηλαδή, η Φιλοσοφία ως θεωρητικός εξοπλισμός θα ήταν μία «αχρείαστη» πολυτέλεια, αν δεν βοηθούσε και στην επίλυση των καθημερινών-πρακτικών προβλημάτων ή έστω στη διαμόρφωση ενός τρόπου ζωής με στόχο την ευτυχία-«ευδαιμονία» κατά τους αρχαίους.

           Για τους αρχαίους η Φιλοσοφία συνιστά την «επιστήμη περί βίου» ή την «επί του βιούν παρασκευή». Αντικειμενικός στόχος όλων αυτών είναι «το πράως φέρειν τα συμβαίνοντα». Ίσως ο Επίκουρος να όρισε πιο καθαρά τον ρόλο της Φιλοσοφίας, διακηρύσσοντας πως:     

        «Κενός ἐκείνου φιλοσόφου λόγος, ὑφ’ οὗ μηδέν πάθος ἀνθρώπου θεραπεύεται· ὥσπερ γάρ ἰατρικής οὐδεν ὄφελος μή τάς νόσους τῶν σωμάτων ἐκβαλλούσης, οὔτως οὐδέ φιλοσοφίας, εἰ μή τό τῆς ψυχῆς ἐκβάλλει πάθος» (Μάταιος είναι ο φιλοσοφικός λόγος που δεν θεραπεύει κανένα ανθρώπινο πάθος· ακριβώς όπως η ιατρική δεν ωφελεί παρά μόνο σαν θεραπεύει τις αρρώστιες του σώματος, έτσι και η φιλοσοφία δεν προσφέρει τίποτε αν δεν απαλλάσσει την ψυχή από τα πάθη της». {Επικ. απόσπ. 54}.

                       Με άλλα λόγια, η Φιλοσοφία δικαιώνει την παρουσία της όταν γίνεται δύναμη αντιμετώπισης των δυσκολιών και όχι απλώς αντικείμενο θεωρητικής επίδειξης.
                   Να, λοιπόν, που η Φιλοσοφία, ακόμη και για αυτούς που δεν εστίασαν ιδιαίτερα στις «Ιδέες» του Πλάτωνα, ούτε μελέτησαν ποτέ την «Κατηγορική Προσταγή» του Καντ, ούτε ίσως να μην άκουσαν ποτέ το Καρτεσιανό «Cogito, ergo sum», αποτελεί ταυτοτικό στοιχείο ικανό όχι μόνον να τους διαφοροποιεί από τους άλλους, αλλά και να λειτουργεί ως πυξίδα ζωής.

          Γιατί η Φιλοσοφία ζωής δεν προϋποθέτει κατ' ανάγκην συστηματική φιλοσοφική παιδεία. Μπορεί να αποτελεί το καταστάλαγμα μιας ολόκληρης ζωής, το απόσταγμα επιλογών, δοκιμασιών και προσωπικών αναζητήσεων.
            Σημειωτέον πως ο άνθρωπος δεν γεννιέται με μία ταυτότητα γονιδιακά προσδιορισμένη, αλλά με μία ταυτότητα που πλάθεται με την πάροδο του χρόνου μέσα από τις εμπειρίες, τα βιώματα και φυσικά τη Φιλοσοφία ζωής που θα υιοθετήσει, στην προσπάθειά του όχι μόνον να επιβιώσει υλικά, αλλά και να πετύχει το «ευ ζην» (ευτυχία, αταραξία ψυχής...).

            Η ταυτότητα, επομένως, δεν είναι κάτι στατικό και αμετάβλητο, αλλά μία διαρκής διαδικασία διαμόρφωσης και επαναπροσδιορισμού, στην οποία η προσωπική Φιλοσοφία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο.

             Επιπρόσθετα ο άνθρωπος, στον βαθμό που δεν συνιστά μόνον ένα βιολογικό ον, αλλά κι ένα ον με Ηθική (ηθικό υποκείμενο), είναι φανερό πως το αυτεξούσιον και η αυτονομία αποτελούν τις προϋποθέσεις για τον ηθικό αυτοπροσδιορισμό του και τελικά την ελευθερία του.

           Όλα αυτά σημαίνουν πως το τελικό περίγραμμα και το βαθύτερο περιεχόμενο της ταυτότητάς του διαμορφώνεται κι από τη λεγόμενη «Φιλοσοφία ζωής» που θα υιοθετήσει σε βασικές επιλογές και αντιδράσεις της ζωής του. Οι πράξεις του, μάλιστα, αποτελούν συχνά το πιο αδιάψευστο τεκμήριο αυτής της Φιλοσοφίας, αφού αποκαλύπτουν κατά πόσο οι διακηρυγμένες αρχές του συμβαδίζουν με την καθημερινή του συμπεριφορά.

               Κάπως, έτσι, λοιπόν, αιτιολογούνται και δικαιολογούνται οι εισαγωγικές προτάσεις-φράσεις, που αποδεικνύουν ή και αναδεικνύουν τη Φιλοσοφία ως τον πιο ρυθμιστικό παράγοντα (ασυνείδητο τις περισσότερες φορές) της συμπεριφοράς και της ζωής του ανθρώπου γενικότερα.

              Η Φιλοσοφία μας, λοιπόν, δεν αποκαλύπτεται μόνον όταν μιλούμε γι' αυτήν, αλλά κυρίως όταν καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις, να αντιμετωπίσουμε αντιξοότητες, να συγχωρήσουμε, να υποχωρήσουμε ή και να αντισταθούμε. Φαίνεται πως η Φιλοσοφία, ως θεωρητική ενασχόληση και πνευματική άσκηση, εξακολουθεί να δεσπόζει στην εποχή μας, που δεν ευνοεί τις υψιπετείς αναλύσεις και αναζητήσεις.

           Τελικά, η Φιλοσοφία δεν είναι ένα διανοητικό κόσμημα που επιδεικνύουμε στις συζητήσεις μας, ούτε μία αφηρημένη θεωρία αποκομμένη από την καθημερινότητά μας. Είναι το αθέατο υπόβαθρο των επιλογών μας και το μέτρο με το οποίο αξιολογούμε τον εαυτό μας και τους άλλους. Η συνέπεια ανάμεσα σε όσα πρεσβεύουμε και σε όσα πράττουμε αποτελεί το ουσιαστικότερο τεκμήριο της Ταυτότητάς μας. 

            Γιατί, τελικά, δεν είμαστε μόνον όσα λέμε ότι πιστεύουμε, αλλά κυρίως όσα αποδεικνύουμε με τη στάση και τη συμπεριφορά μας.

           Η Φιλοσοφία μας, δηλαδή, δεν διαμορφώνεται μόνο από όσα διδασκόμαστε, αλλά κυρίως από όσα διαβάζουμε, από τις ανθρώπινες σχέσεις και τις πνευματικές μας περιπλανήσεις. Είναι η αδιάκοπη αγωνία να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, να απαντήσουμε στα διαχρονικά ερωτήματα: «Ποιος είμαι;» και «Πού πηγαίνω;» Εκεί αρχίζει το ταξίδι της αυτογνωσίας.

      Αν όλα τα παραπάνω για τη Φιλοσοφία έχουν κάποια αξία στην καθημερινότητά μας, ας ακολουθήσουμε όλοι τη συμβουλή-προτροπή του Επίκουρου:

        «…Oύτε ο νέος πρέπει να αναβάλει ούτε ο γέρος να βαριέται να φιλοσοφεί. Γιατί ποιος θα μπορούσε να πει πως δεν είναι ακόμα ώρα για την ευτυχία ή ότι είναι αργά πια γι’ αυτήν;».