H αυτοκρατορία των –ισμών” και η ελευθερία της Σκέψης.

 

      &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

      «Οι ιδέες δεν είναι μόνο εργαλεία γνώσης, αλλά κτητικές οντότητες. Οι ιδέες μάς χειραγωγούν περισσότερο από ό,τι τις χειραγωγούμε εμείς» (Μορέν).

            Αν ήθελε κάποιος να ερμηνεύσει την αταξία της εποχής μας (πόλεμοι, ενεργειακή κρίση, καταπάτηση διεθνούς δικαίου, αναθεώρηση συνόρων…) θα ήταν δύσκολο να αποφύγει την αναφορά σε πρόσωπα και λέξεις-όρους που συνθέτουν το σώμα των γενεσιουργών αιτιών, όπως: Τραμπ → Τραμπισμός, Χούθι + Φρουροί της Επανάστασης → Φονταμενταλισμός (Ιράν), Πούτιν → Αναθεωρητισμός, ΗΠΑ → Ηγεμονισμός, Νετανιάχου → Επεκτατισμός, αλλά και Ιμπεριαλισμός, Προστατευτισμός, Αυταρχισμός…

          Όλα αυτά συγκλίνουν στην παραδοχή πως άτυπα εισήλθαμε σε μία παλιά διαπάλη ιδεών ή και ιδεολογημάτων, που είχαν ως εικόνα-μορφή γλωσσικής εκφοράς έννοιες-όρους με κατάληξη «-ισμός».
        Μήπως τελικά υφιστάμεθα μια νέα sui generis «δικτατορία των -ισμών», προϊόν μιας άλλης ακατάσχετης «δικτατορίας των Ιδεολογιών», που, ωστόσο, πολλοί την προτιμούν από την ιδεολογική σύγχυση και την απουσία σταθερών προσανατολισμών της εποχής μας;

            Όποια, όμως, δικτατορία κι αν επιλέξουμε, ένα είναι σίγουρο: H σκέψη μας διολισθαίνει σε επίπεδα σχήματα και εύκολα χειραγωγείται. 

           Οι λέξεις δεν είναι απλά και ουδέτερα εργαλεία επικοινωνίας. Κουβαλούν ιδέες, ιδεολογίες, ιστορικές μνήμες, πάθη και αντιπαραθέσεις. Κάποτε φωτίζουν τον δρόμο της σκέψης και άλλοτε τον συσκοτίζουν. Μπορούν να γίνουν γέφυρες επικοινωνίας, αλλά και τείχη που χωρίζουν τους ανθρώπους. Η δύναμή τους, ωστόσο, γίνεται ιδιαίτερα εμφανής όταν αποκτούν την κατάληξη «-ισμός».

                 Η κατάληξη «-ισμός» έχει μια αξιοσημείωτη δύναμη. Μετατρέπει μια ιδέα σε σύστημα, μια αντίληψη σε δόγμα, μια προσωπική πεποίθηση σε συλλογική ταυτότητα. Οι λέξεις που την περιέχουν δεν περιγράφουν πάντοτε απλώς την πραγματικότητα, αλλά συχνά επιχειρούν να την ερμηνεύσουν, να την ταξινομήσουν και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να την ελέγξουν.
        Στην Πολιτική συναντούμε τον σοσιαλισμό, τον καπιταλισμό, τον κομμουνισμό, τον μαρξισμό, τον φιλελευθερισμό, τον συντηρητισμό, τον εθνικισμό, τον ιμπεριαλισμό, τον λαϊκισμό, τον τραμπισμό και τον οπορτουνισμό. Κάθε όρος παραπέμπει σε ένα σύνολο αντιλήψεων και πρακτικών, αλλά και σε διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες. Δεν είναι, επομένως, όλοι οι «-ισμοί» ίδιοι ούτε μπορούν να αξιολογηθούν με τα ίδια κριτήρια.  
             Στη Φιλοσοφία, ο ιδεαλισμός, ο υλισμός, ο υπαρξισμός, ο πραγματισμός, ο σκεπτικισμός και ο ορθολογισμός εκφράζουν διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης του κόσμου και της γνώσης. Στην Τέχνη, ο ρεαλισμός, ο συμβολισμός, ο ιμπρεσιονισμός, ο υπερρεαλισμός και ο μοντερνισμός σηματοδοτούν διαφορετικές αισθητικές αντιλήψεις. Στην Επιστήμη, στην Κοινωνιολογία, στην Ψυχολογία και σε άλλους τομείς, οι αντίστοιχοι όροι λειτουργούν ως μέσα περιγραφής, ταξινόμησης και ερμηνείας φαινομένων.

         Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν βρίσκεται στην ίδια την κατάληξη ούτε στη γραμματική μορφή των λέξεων. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο τις χρησιμοποιούμε, στις σημασίες που τους αποδίδουμε και, κυρίως, στην εξουσία που τους παραχωρούμε πάνω στη σκέψη μας.

          “Αλλά αν η Σκέψη διαφθείρει τη Γλώσσα, η Γλώσσα μπορεί να διαφθείρει τη Σκέψη”( Όργουελ).

            Η δικτατορία των -ισμών αρχίζει όταν οι ιδέες παύουν να φωτίζουν τη σκέψη και απαιτούν να την υποκαταστήσουν. Όταν ο άνθρωπος δεν εξετάζει πλέον τα επιχειρήματα, αλλά αποδέχεται ή απορρίπτει μια άποψη ανάλογα με την ιδεολογική της ετικέτα. Όταν η ένταξη σε ένα ιδεολογικό στρατόπεδο θεωρείται σημαντικότερη από την αναζήτηση της αλήθειας.         

                Στην Πολιτική, ειδικότερα, οι ιδεολογικές ονομασίες λειτουργούν συχνά ως μηχανισμοί συσπείρωσης και αντιπαράθεσης. Ο χαρακτηρισμός κάποιου ως σοσιαλιστή, καπιταλιστή, εθνικιστή ή νεοφιλελεύθερου μπορεί να αποτελεί μια πρώτη περιγραφή των ιδεών του. Μπορεί, όμως, να μετατραπεί και σε εύκολη καταδίκη ή σε άκριτη αποδοχή, χωρίς προηγουμένως να εξεταστούν οι συγκεκριμένες θέσεις και οι πράξεις του.
         Έτσι, οι λέξεις γίνονται σημαίες. Οι άνθρωποι χωρίζονται σε «δικούς μας» «και αντιπάλους», σε φίλους και εχθρούς. Η συζήτηση υποχωρεί μπροστά στην αντιπαράθεση, το επιχείρημα μπροστά στην ταμπέλα και η κριτική σκέψη μπροστά στην ιδεολογική πίστη. Ο διάλογος, αντί να αποτελεί αναζήτηση κοινών τόπων, μετατρέπεται σε ανταγωνισμό δογμάτων.       

                Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί ο εθνικισμός. Η αγάπη για την πατρίδα, η ιστορική μνήμη και η προσήλωση στην εθνική ταυτότητα δεν ταυτίζονται αυτομάτως με τον εθνικισμό. Ο πατριωτισμός μπορεί να συνυπάρχει με τον σεβασμό των άλλων λαών και των δικαιωμάτων τους. Ο εθνικισμός, όταν μετατρέπεται σε αντίληψη εθνικής ανωτερότητας και σε άρνηση της ισοτιμίας των άλλων, αποκτά διαφορετικό και επικίνδυνο περιεχόμενο. Η διάκριση αυτή είναι αναγκαία, αν θέλουμε να αποφεύγουμε τόσο τις αυθαίρετες ταυτίσεις όσο και τις ιδεολογικές συγχύσεις.

                Ανάλογη προσοχή απαιτείται και απέναντι σε σύγχρονους πολιτικούς «-ισμούς», όπως ο τραμπισμός. Η χρήση ενός τέτοιου όρου μπορεί να περιγράφει συγκεκριμένα πολιτικά χαρακτηριστικά, αλλά δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει ένα σύνθετο πολιτικό φαινόμενο. Χρειάζεται να εξετάζουμε τις πολιτικές επιλογές, τη ρητορική, τις κοινωνικές συνθήκες και τις συνέπειες των αποφάσεων, αντί να θεωρούμε ότι η ονομασία εξαντλεί την ανάλυση.

               Αλλά και οι ίδιοι οι «-ισμοί» δεν έχουν πάντοτε σταθερό και αμετάβλητο περιεχόμενο. Οι σημασίες τους μεταβάλλονται ιστορικά, ανάλογα με τις κοινωνίες, τις πολιτικές συγκρούσεις και τις ανάγκες της κάθε εποχής. Ένας όρος μπορεί να χρησιμοποιείται από τους υποστηρικτές του ως τίτλος τιμής και από τους αντιπάλους του ως κατηγορία. Η λέξη παραμένει ίδια, αλλά το αξιολογικό της φορτίο αλλάζει.     

              Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η δύναμη της γλώσσας. Όποιος κατορθώνει να επιβάλλει τις λέξεις με τις οποίες περιγράφεται η πραγματικότητα αποκτά ένα σημαντικό πλεονέκτημα στον δημόσιο διάλογο. Η ονομασία ενός φαινομένου μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αυτό γίνεται αντιληπτό. Η γλώσσα δεν αποτελεί απλώς καθρέφτη της πραγματικότητας·, αλλά συμμετέχει ταυτόχρονα και στη διαμόρφωση της εικόνας που έχουμε γι' αυτήν.

                     Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε «-ισμός» αποτελεί μηχανισμό   χειραγώγησης. Οι ιδεολογίες, οι φιλοσοφικές θεωρίες και τα επιστημονικά ρεύματα μπορούν να οργανώνουν τη γνώση, να προσφέρουν ερμηνευτικά εργαλεία και να βοηθούν τον άνθρωπο να κατανοήσει τον κόσμο. Η δυσλειτουργία αρχίζει όταν ένα σύστημα ιδεών παρουσιάζεται ως η μοναδική αλήθεια και αποκλείει κάθε αμφισβήτηση.             

                   Ο δογματισμός δεν βρίσκεται αποκλειστικά σε κάποια συγκεκριμένη ιδεολογία. Μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικούς πολιτικούς, θρησκευτικούς ή φιλοσοφικούς χώρους. Δεν εξαρτάται μόνο από το περιεχόμενο μιας ιδέας, αλλά και από τη σχέση που αναπτύσσει ο άνθρωπος μαζί της. Άλλο είναι να υποστηρίζεις μια άποψη με επιχειρήματα και άλλο να την αντιμετωπίζεις ως αδιαπραγμάτευτη αλήθεια.

                 Γι' αυτό απαιτείται διαρκής εννοιολογική αποσαφήνιση. Τι σημαίνει κάθε όρος; Ποια ιστορική διαδρομή ακολούθησε; Ποιες ιδέες εκφράζει; Ποιες πολιτικές ή κοινωνικές πρακτικές συνδέθηκαν μαζί του; Και σε ποιο βαθμό η σημερινή χρήση του διατηρεί την αρχική του σημασία ή την έχει μεταβάλει; Αυτά είναι ερωτήματα που προηγούνται κάθε σοβαρής αξιολόγησης. 
              Η κριτική προσέγγιση των λέξεων δεν αποτελεί σχολαστική ενασχόληση με την ορολογία. Είναι προϋπόθεση ελευθερίας. Όταν γνωρίζουμε τι σημαίνουν οι λέξεις, μπορούμε να αναγνωρίζουμε τις αποχρώσεις τους, να αποφεύγουμε τις παρανοήσεις και να αντιστεκόμαστε στην αυθαίρετη χρήση τους. Όταν, αντίθετα, τις χρησιμοποιούμε χωρίς να εξετάζουμε το περιεχόμενό τους, κινδυνεύουμε να γίνουμε αιχμάλωτοι των ίδιων μας των διατυπώσεων.
              Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη δύναμη των λέξεων σε «-ισμός» να βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά τους να συμπυκνώνουν σύνθετες πραγματικότητες σε έναν και μόνο όρο. Αυτή η συμπύκνωση είναι χρήσιμη, αλλά μπορεί να αποβεί παραπλανητική όταν υποκαθιστά την ανάλυση. Η πραγματικότητα είναι συνήθως πιο σύνθετη από τις λέξεις με τις οποίες επιχειρούμε να την περιγράψουμε.
                 Η κατάληξη «-ισμός» δεν είναι από μόνη της ούτε αθώα ούτε ένοχη. Το περιεχόμενο, η χρήση και η εξουσία που της αποδίδουμε καθορίζουν τη λειτουργία της. Το ζητούμενο δεν είναι να απαλλαγούμε από τους «-ισμούς», αλλά να απαλλαγούμε από την άκριτη υποταγή μας σε αυτούς.
         Γιατί η ελευθερία της σκέψης προϋποθέτει την ελευθερία απέναντι στις λέξεις (Λέξη>Σκέψη). Και η ελευθερία αυτή κατακτάται όταν δεν επιτρέπουμε στις ιδέες να μετατρέπονται σε δεσμά, στις ονομασίες να υποκαθιστούν τα επιχειρήματα και στις ιδεολογικές βεβαιότητες να καταργούν την αμφισβήτηση.
        Η μεγαλύτερη νίκη του ανθρώπου δεν είναι να ανήκει σε έναν «-ισμό», αλλά να διατηρεί το δικαίωμα να τον εξετάζει, να τον κρίνει και, εφόσον χρειαστεί, να τον αμφισβητεί. Γιατί η σκέψη που δεν αμφισβητείται κινδυνεύει να γίνει δόγμα και το δόγμα, όταν απαιτεί υποταγή, μπορεί να μετατραπεί σε εξουσία.   

         “Ορθοδοξία σημαίνει να μη σκέφτεσαι, να μην έχεις ανάγκη να σκέφτεσαι” (Όργουελ).

          Και τότε οι λέξεις, από εργαλεία επικοινωνίας και γνώσης, γίνονται μηχανισμοί επιβολής. Τότε αρχίζει η πραγματική   “δικτατορία των «-ισμών»”.