Ο “αθέατος Γορίλας” και η πρόσληψη της Πραγματικότητας

            *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουlος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

 ☆ Η Προσοχή το φίλτρο του εγκεφάλου μας και η πύλη της συνείδησης μας

         -"Σου λέω δεν το είδα", αν ήταν κάτι εμφανές θα το πρόσεχα. Μη με βγάλεις και τυφλό τώρα. Έλεος με την αμφισβήτησή σου προς το πρόσωπό μου και τις ικανότητες μου.

           -Μα, σου λέω μπροστά σου συνέβη κι έκανε μεγάλο θόρυβο. Πώς δεν το είδες! Μα ούτε το άκουσες; Απορώ. Πού έτρεχε το μυαλό σου;

         - Σιγά τώρα που θα με βγάλεις και άτομο με μειωμένη αντιληπτικότητα. Εσύ πρόσεχε με τις φαντασιώσεις σου, που βλέπεις και φαντάζεσαι ανύπαρκτα πράγματα και γεγονότα".

         Ο παραπάνω διάλογος μεταξύ δύο ανθρώπων αποτυπώνει με ενάργεια μια πραγματικότητα που πολλές φορές αδυνατούμε να αποδεχτούμε, πως εμείς ό,τι βλέπουμε και περιγράφουμε είναι η μόνη υπαρκτή πραγματικότητα και όχι μία ελλιπής εκδοχή της ή ένα προϊόν των ψευδαισθήσεών μας ή τέλος πάντων απότοκο των ενδιαφερόντων, της αγωνίας μας και των υπόρρητων επιθυμιών μας για τη ζωή και τη θέση μας στον κόσμο αυτό και στην πραγματικότητα που μας περιβάλλει.

      Ο παραπάνω διάλογος, επίσης,  αναδεικνύει μία από τις πιο παράδοξες λειτουργίες της ανθρώπινης αντίληψης: Την πεποίθηση πως ό,τι αντιλαμβανόμαστε αποτελεί και την απόλυτη πραγματικότητα. Ο άνθρωπος τείνει να θεωρεί αδιανόητο ότι μπορεί να μην είδε κάτι που συνέβη μπροστά του ή ότι ο νους του «φιλτράρει» επιλεκτικά εικόνες, ήχους και γεγονότα.

         Κι όμως, η αντίληψή μας δεν λειτουργεί ως μια ουδέτερη κάμερα καταγραφής του κόσμου. Η προσοχή μας είναι περιορισμένη και συχνά απορροφάται από ένα άγχος, έναν φόβο, μια εσωτερική αγωνία ή από κάποιο πρόβλημα που μονοπωλεί τη σκέψη μας.

       Έτσι, ενώ τα μάτια βλέπουν, ο νους αδυνατεί να επεξεργαστεί όσα συμβαίνουν γύρω του. Αυτό εξηγεί γιατί δύο άνθρωποι που βρίσκονται στον ίδιο χώρο συχνά περιγράφουν διαφορετικά το ίδιο γεγονός, σαν να έζησαν δύο διαφορετικές πραγματικότητες.

         Ακριβώς αυτήν τη λειτουργία ανέδειξε και η γνωστή θεωρία του «Αθέατου Γορίλλα», μέσα από το περίφημο πείραμα της “επιλεκτικής προσοχής”. Οι συμμετέχοντες, προσηλωμένοι στο να  καταμετρούν  τις πάσες μιας ομάδας, αδυνατούσαν να δουν έναν άνθρωπο ντυμένο γορίλλα να περνά μπροστά τους.

         Το πείραμα απέδειξε πως η ανθρώπινη αντίληψη δεν καθορίζεται μόνο από την όραση, αλλά κυρίως από το πού είναι στραμμένη (εγκλωβισμένη) η προσοχή και το ενδιαφέρον μας.

         Συχνά, δηλαδή, βλέπουμε μόνο ό,τι θεωρούμε σημαντικό και αγνοούμε ό,τι δεν εντάσσεται στις νοητικές μας προτεραιότητες.

          Οι προκαταλήψεις, οι φόβοι, οι επιθυμίες και οι εμμονές μας λειτουργούν ως αόρατα φίλτρα που επιλέγουν ποια στοιχεία της πραγματικότητας θα φωτιστούν και ποια θα παραμείνουν αθέατα.

         Συχνά η προσοχή μας εγκλωβίζεται σε ό,τι θεωρούμε σημαντικό, με αποτέλεσμα να αγνοούμε πρόσωπα, συμβάντα ή αλήθειες που βρίσκονται μπροστά στα μάτια μας. Ο «αθέατος γορίλλας» δεν είναι απλώς ένα ψυχολογικό πείραμα, αλλά αποτελεί σύμβολο της επιλεκτικής μας αντίληψης, των ιδεολογικών μας φίλτρων και της αδυναμίας μας να δούμε πέρα από τις βεβαιότητές μας.

           Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, των κοινωνικών δικτύων και της επικοινωνιακής χειραγώγησης, η πραγματικότητα δεν καταγράφεται αντικειμενικά αλλά αναδομείται μέσα από προκαταλήψεις, φόβους και επιθυμίες. Έτσι, πολλές φορές, το πιο προφανές είναι και το πιο αόρατο, ενώ η αλήθεια χάνεται μέσα στον θόρυβο της καθημερινής πληροφορίας.

           Γι αυτό, ο «γορίλλας» της ζωής μας βρίσκεται πολλές φορές μπροστά μας, αλλά ο νους μας αρνείται να τον δει.

         «Τελικά αυτό που βλέπουμε είναι αυτό που ψάχνουμε να βρούμε;». Η φράση αυτή εμπεριέχει μια βαθιά αλήθεια για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος προσεγγίζει την πραγματικότητα. Η προσοχή μας δεν λειτουργεί ως ένας ουδέτερος καθρέφτης του κόσμου, όπως προείπαμε, αλλά ως ένας επιλεκτικός μηχανισμός που φωτίζει ό,τι συμφωνεί με τις προσδοκίες, τις εμπειρίες, τις ιδεολογίες και τις επιθυμίες μας. Συχνά βλέπουμε όχι αυτό που υπάρχει, αλλά αυτό που το φαντασιακό μας είναι έτοιμο να αποδεχθεί. Οι βεβαιότητες, οι φόβοι και οι προκαταλήψεις μας καθοδηγούν το βλέμμα και διαμορφώνουν τις προσωπικές μας «αλήθειες».

            Γι’ αυτό και δύο άνθρωποι μπορούν να αντικρίζουν το ίδιο γεγονός και να το ερμηνεύουν εντελώς διαφορετικά. Η αληθινή πνευματική εγρήγορση ίσως αρχίζει τη στιγμή που αμφισβητούμε όχι μόνο όσα βλέπουμε, αλλά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο μάθαμε να βλέπουμε τον κόσμο.

            Ο άνθρωπος, επομένως, συχνά δεν παρατηρεί ουδέτερα τον κόσμο, αλλά τον ερμηνεύει μέσα από ένα πλέγμα προσωπικών εμπειριών και νοητικών σχημάτων που λειτουργούν ως φίλτρα της πραγματικότητας.

          Έτσι, η αλήθεια παύει να είναι ένα απόλυτα προσβάσιμο μέγεθος και μετατρέπεται σε μια αδιάκοπη προσπάθεια προσέγγισής της. Η θεωρία του «αθέατου γορίλλα» υπενθυμίζει πως η γνώση μας είναι ευάλωτη σε πλάνες, παραλείψεις και ψευδαισθήσεις, γεγονός που επιβάλλει περισσότερη πνευματική ταπεινότητα, αυτοκριτική και αμφιβολία απέναντι στις βεβαιότητες που τόσο εύκολα υιοθετούμε.

         Αν πράγματι ισχύει η θεωρία του «αθέατου γορίλλα», τότε κλονίζεται μία από τις πιο σταθερές βεβαιότητες του ανθρώπου: Ότι μπορεί να γνωρίζει αντικειμενικά τον κόσμο που τον περιβάλλει. Η όραση παύει να θεωρείται αδιάψευστος μηχανισμός καταγραφής της πραγματικότητας και μετατρέπεται σε μία επιλεκτική διαδικασία, εξαρτημένη από την προσοχή, τα ενδιαφέροντα και τις εσωτερικές προτεραιότητες του ατόμου.

       Ο άνθρωπος, δηλαδή, βλέπει όχι πάντοτε αυτό που υπάρχει, αλλά κυρίως εκείνο που ο νους του είναι προετοιμασμένος να αναγνωρίσει. Έτσι, ακόμη και γεγονότα εμφανή ή θορυβώδη μπορεί να περάσουν απαρατήρητα, όταν η σκέψη είναι απορροφημένη αλλού.

           Η πραγματικότητα, επομένως, δεν προσλαμβάνεται ως ενιαία και αντικειμενική, αλλά ως ένα αποσπασματικό σύνολο πληροφοριών που επιλέγει και οργανώνει ο νους μας. Αυτό σημαίνει πως η ανθρώπινη γνώση θεμελιώνεται συχνά πάνω σε ελλιπή δεδομένα και σε μια αβέβαιη σχέση ανάμεσα στο «βλέπω» και στο «κατανοώ».

        Από αυτήν ακριβώς την αδυναμία της ανθρώπινης αντίληψης αναδύεται και ένα βαθύ γνωσιολογικό πρόβλημα, που αφορά το κύρος και την αξιοπιστία της γνώσης μας για την πραγματικότητα. Αν ο άνθρωπος αδυνατεί να αντιληφθεί ακόμη και γεγονότα που συμβαίνουν μπροστά στα μάτια του, τότε πώς μπορεί να είναι βέβαιος ότι οι κρίσεις, οι πεποιθήσεις και οι βεβαιότητές του ανταποκρίνονται πράγματι στην αλήθεια;

          Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο αν αναλογιστούμε ότι η γνώση δεν διαμορφώνεται μόνο από τις αισθήσεις αλλά και από προκαταλήψεις, ιδεολογίες, επιθυμίες, φόβους και ψυχολογικές ανάγκες.

         Αν όλα όσα αναδεικνύει το πείραμα του «αθέατου γορίλλα» διαθέτουν πραγματική ισχύ, τότε πράγματι τίθενται υπό σοβαρή αμφισβήτηση και οι βασικές αρχές του εμπειρισμού και της αισθησιοκρατίας, σύμφωνα με τις οποίες η γνώση θεμελιώνεται κυρίως στις αισθήσεις και στην εμπειρική παρατήρηση του κόσμου.

          Το πείραμα αποδεικνύει πως οι αισθήσεις δεν λειτουργούν ως αλάνθαστοι μηχανισμοί αντικειμενικής καταγραφής της πραγματικότητας, αλλά επηρεάζονται από την προσοχή, τις προσδοκίες, τα ενδιαφέροντα και τις ψυχολογικές καταστάσεις του ανθρώπου. Ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται πάντοτε αυτό που υπάρχει, αλλά εκείνο που ο νους του είναι έτοιμος ή πρόθυμος να επεξεργαστεί.

         Επομένως, η εμπειρία δεν αποτελεί από μόνη της ασφαλές θεμέλιο της γνώσης, αφού ακόμη και η άμεση παρατήρηση μπορεί να είναι ελλιπής ή παραπλανητική. Η πραγματικότητα, έτσι, δεν αποτυπώνεται αυτούσια στις αισθήσεις, αλλά διαμεσολαβείται από πολύπλοκες νοητικές και ψυχικές διεργασίες.

          Το κρίσιμο, λοιπόν, ζήτημα δεν είναι μόνο αν ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίσει την πραγματικότητα, αλλά κυρίως με ποια μέσα και με ποια κριτήρια οφείλει να την προσεγγίζει, ώστε να περιορίζει τις πλάνες και τις ψευδαισθήσεις της αντίληψής του. Η παρατήρηση του κόσμου απαιτεί πνευματική εγρήγορση, αυτοκριτική διάθεση και συνεχή αμφισβήτηση των εύκολων βεβαιοτήτων μας.

         Χρειάζεται, επίσης, ο συνδυασμός της λογικής με τη γνώση, της εμπειρίας με τον διάλογο και της προσωπικής κρίσης με την επιστημονική τεκμηρίωση. Ο άνθρωπος οφείλει να ελέγχει τις πληροφορίες, να εξετάζει διαφορετικές οπτικές γωνίες και να αναγνωρίζει πως οι προκαταλήψεις, τα συναισθήματα και οι ιδεολογικές του προσκολλήσεις επηρεάζουν συχνά την κρίση του.

           Μόνον έτσι μπορεί να προσεγγίσει πιο υπεύθυνα την αλήθεια και να λαμβάνει αποφάσεις που δεν στηρίζονται αποκλειστικά στις εντυπώσεις ή στις στιγμιαίες αντιδράσεις του νου, αλλά σε μια βαθύτερη και πιο συνειδητή κατανόηση της πραγματικότητας.

                 Συγγενείς Θεωρίες για την Πραγματικότητα

                        Α. Η θεωρία του «Nεκρού Αλόγου»

           Το πείραμα του «Αθέατου Γορίλα» και η θεωρία του «Νεκρού Αλόγου» συνδέονται βαθύτερα απ’ όσο φαίνεται, γιατί και τα δύο αποκαλύπτουν τις αδυναμίες της ανθρώπινης αντίληψης και σκέψης.

       Στον «Αθέατο Γορίλλα» ο άνθρωπος αδυνατεί να δει κάτι ολοφάνερο, επειδή η προσοχή του είναι εγκλωβισμένη σε έναν συγκεκριμένο στόχο. Κι αυτό γιατί η πραγματικότητα φιλτράρεται από τις προσδοκίες και τις νοητικές του βεβαιότητες.

           Αντίστοιχα, στη θεωρία του «Νεκρού Αλόγου» άνθρωποι, οργανισμοί ή κοινωνίες (αν και βλέπουν την πραγματικότητα, αδυνατούν να συμβιβαστούν με αυτήν) επιμένουν να «ιππεύουν» κάτι που έχει ήδη αποτύχει, αναλώνοντας ενέργεια σε μάταιες δικαιολογίες αντί να αποδεχθούν το προφανές.

         Και στις δύο περιπτώσεις κυριαρχεί η άρνηση της πραγματικότητας: Άλλοτε δεν βλέπουμε αυτό που υπάρχει μπροστά μας και άλλοτε αρνούμαστε να δούμ-αποδεχτούμε ότι κάτι έχει τελειώσει.

        Έτσι, και στις δύο περιπτώσεις η επιλεκτική προσοχή, οι ιδεοληψίες και η ψυχολογική προσκόλληση μετατρέπονται σε μηχανισμούς παραμόρφωσης της αλήθειας.

           Επίσης, το πείραμα του «Αθέατου Γορίλα», το «Σπήλαιο» ου Πλάτωνα και οι πολίτες του «1984» του George Orgwell  συναντώνται σε ένα κοινό σημείο: Στην αδυναμία του ανθρώπου να αντιληφθεί την αληθινή πραγματικότητα όταν η προσοχή, η παιδεία ή η εξουσία κατευθύνουν το βλέμμα του αλλού.

                        Β. Ο μύθος του «Σπηλαίου» του Πλάτωνα

         Στο πείραμα του «αθέατου Γορίλλα», οι συμμετέχοντες δεν βλέπουν τον γορίλα επειδή είναι απορροφημένοι σε μια συγκεκριμένη νοητική αποστολή. Στο «Σπήλαιο», οι δεσμώτες εκλαμβάνουν τις σκιές ως αλήθεια, επειδή δεν έχουν γνωρίσει τίποτε διαφορετικό.

                                     Γ. Το «1984» του Όργουελ

            Στο «1984» οι πολίτες αδυνατούν να διακρίνουν την αλήθεια, καθώς η γλώσσα, η πληροφορία και η μνήμη ελέγχονται από την εξουσία.

        Και στις τρεις περιπτώσεις η πραγματικότητα δεν αποκρύπτεται απαραίτητα επειδή είναι αόρατη, αλλά επειδή ο νους έχει εκπαιδευτεί να βλέπει μόνο ό,τι του επιτρέπεται ή ό,τι προσδοκά να δει. Έτσι, η μεγαλύτερη τύφλωση δεν είναι η έλλειψη όρασης, αλλά η χειραγώγηση της συνείδησης.

    Δ. Ο «Γκρι Ρινόκερος» και ο «Ελέφαντας στο δωμάτιο»

         Επιπρόσθετα, το πείραμα του «αθέατου Γορίλα», η θεωρία του «Γκρι Ρινόκερου» και η μεταφορά του «Ελέφαντα στο δωμάτιο» φωτίζουν διαφορετικές όψεις της ίδιας ανθρώπινης αδυναμίας: Της επιλεκτικής αντίληψης και της συνειδητής ή ασυνείδητης άρνησης της πραγματικότητας.

         Στον «αθέατο Γορίλα» οι άνθρωποι δεν βλέπουν κάτι ολοφάνερο, επειδή η προσοχή τους είναι απορροφημένη αλλού.
  

            Ο «Γκρι Ρινόκερος» συμβολίζει έναν προφανή και επικίνδυνο κίνδυνο που όλοι βλέπουν να πλησιάζει, αλλά επιλέγουν να αγνοούν μέχρι να είναι αργά.

         Ο «Ελέφαντας στο δωμάτιο» εκφράζει μια αλήθεια τόσο εμφανή και βαριά, ώστε όλοι γνωρίζουν την ύπαρξή της, αλλά κανείς δεν τολμά να τη συζητήσει.       

              Και στις τρεις περιπτώσεις, ο άνθρωπος δεν αποτυγχάνει μόνο να δει την πραγματικότητα, αλλά συχνά επιλέγει να την παρακάμψει, επειδή η αναγνώρισή της θα απαιτούσε αλλαγή, ευθύνη ή σύγκρουση με βολικές βεβαιότητες.

                                            Τα «Τείχη» του Καβάφη

           Σε επίπεδο λογοτεχνίας και ιδιαίτερα στην Ποίηση το πείραμα του «αθέατου Γορίλλα» και σε ό,τι σχετίζεται με την αδυναμία του ανθρώπου να δει ή να ερμηνεύσει την πραγματικότητα μας παραπέμπει ευθέως στο γνωστό ποίημα του Καβάφη τα «Τείχη»:

«Α! όταν έκτιζαν τείχη πώς να μην προσέξω/Αλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον».

       Τι μπορεί να απασχολούσε την προσοχή του Καβάφη και δεν είδε τα «Τείχη» που κτίζονταν γύρω του, όπως στο πείραμα οι συμμετέχοντες δεν είδαν τον Γορίλλα;

         Ο ποιητής εκφράζει την αδυναμία να αντιληφθεί κανείς εγκαίρως τα «Τείχη» που υψώνονται γύρω του, όπως ακριβώς το ανθρώπινο μυαλό αγνοεί το προφανές όταν η προσοχή του είναι αλλού (πείραμα «αθέατου Γορίλλα»). Η επιλεκτική προσοχή μάς εγκλωβίζει σε μια ψευδαίσθηση ελέγχου, όπου τα ουσιώδη περνούν απαρατήρητα. Έτσι, η τραγική διαπίστωση του Καβάφη γίνεται επιστημονική επιβεβαίωση της γνωστικής μας τύφλωσης (περισσότερα στο άρθρο μου «Το πείραμα του “αθέατου Γορίλλα” και τα «Τείχη» του Καβάφη»)

                                                      Ε Π Ι Μ Υ Θ Ι Ο Ν

       Ζώντας, λοιπόν,  σε μια εποχή υπερπληροφόρησης, θεωρούμε πως βλέπουμε τα πάντα, γνωρίζουμε τα πάντα και μπορούμε να ερμηνεύσουμε με ακρίβεια την πραγματικότητα.

            Κι όμως, το περίφημο πείραμα του «Αθέατου Γορίλλα» έρχεται να αποκαλύψει μια βαθιά ανθρώπινη αδυναμία: Πολλές φορές δεν αντιλαμβανόμαστε αυτό που βρίσκεται ολοφάνερα μπροστά μας, επειδή ο νους μας είναι εγκλωβισμένος σε ό,τι περιμένει ή επιθυμεί να δει. Η επιλεκτική προσοχή, οι προκαταλήψεις, οι ιδεολογικές βεβαιότητες και οι κοινωνικοί μηχανισμοί χειραγώγησης λειτουργούν σαν αόρατα φίλτρα που περιορίζουν την όραση και τη σκέψη μας.

    Από το «Σπήλαιο» του Πλάτωνα έως το δυστοπικό σύμπαν του «1984», από τον «Ελέφαντα στο δωμάτιο» έως τον «Γκρι Ρινόκερο», η ιστορία των ανθρώπων μοιάζει να είναι και ιστορία μιας διαρκούς τύφλωσης απέναντι στο προφανές.

         Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο τι βλέπουμε, αλλά κυρίως τι αδυνατούμε ή αρνούμαστε να δούμε.

        Το μεγαλύτερο παράδοξο της ανθρώπινης ύπαρξης είναι πως η αλήθεια συχνά δεν κρύβεται, αλλά βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας και όμως παραμένει αθέατη.

           Ο «Αθέατος Γορίλλας» δεν αποτελεί απλώς ένα ψυχολογικό πείραμα, αλλά μια αλληγορία για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν κοινωνίες, πολιτικά συστήματα και άνθρωποι. Βλέπουμε εκείνο που επιβεβαιώνει τις βεβαιότητές μας και αγνοούμε ό,τι απειλεί την ασφάλεια των ιδεών μας.

        Έτσι, όμως,  γεννιούνται οι συλλογικές αυταπάτες, οι ιστορικές τραγωδίες και οι κοινωνίες που συνηθίζουν να ζουν μέσα στις σκιές, όπως οι δεσμώτες του Πλάτωνα ή οι πολίτες του «1984».

       Η αληθινή ελευθερία, όμως, αρχίζει τη στιγμή που ο άνθρωπος αμφισβητεί όσα θεωρεί αυτονόητα και αποκτά το θάρρος να κοιτάξει κατάματα τον «γορίλα» που όλοι οι άλλοι προσπερνούν. Γιατί τελικά η πιο επικίνδυνη τύφλωση είναι εκείνη που πιστεύει πως βλέπει τα πάντα.

                                           Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ

             Περιγραφή του Πειράματος του Αόρατου Γορίλα

         1.{Στο πείραμα, οι συμμετέχοντες έλαβαν μια απλή οδηγία: Να παρακολουθήσουν ένα σύντομο βίντεο όπου δύο ομάδες ατόμων, η μία ντυμένη με λευκά και η άλλη με μαύρα ρούχα, ανταλλάσσουν πάσες με μια μπάλα μπάσκετ. Το καθήκον τους ήταν απόλυτα συγκεκριμένο: Να μετρήσουν τον ακριβή αριθμό των πασών που έκανε αποκλειστικά η ομάδα με τα λευκά ρούχα. Ενώ οι συμμετέχοντες ήταν πλήρως αφοσιωμένοι σε αυτό το απαιτητικό έργο, συνέβαινε κάτι εντελώς απροσδόκητο και φαινομενικά κραυγαλέο. Στη μέση του βίντεο, μια γυναίκα μεταμφιεσμένη σε γορίλα περπατά αργά μέσα στη σκηνή, στέκεται στο κέντρο για περίπου 9 ολόκληρα δευτερόλεπτα, χτυπά χαρακτηριστικά το στήθος της, και έπειτα αποχωρεί.

           Το εκπληκτικό και ανησυχητικό εύρημα ήταν ότι περίπου το  50% των συμμετεχόντων δεν παρατήρησε καθόλου τον «αόρατο» γορίλα. Απλά δεν υπήρξε ποτέ στο οπτικό τους πεδίο, παρόλο που βρισκόταν ακριβώς μπροστά στα μάτια τους. Η συγκέντρωση τους στο αρχικό έργο ήταν τόσο έντονη που τους κατέστησε λειτουργικά τυφλούς σε οτιδήποτε άλλο. Η επιστημονική κοινότητα εξεπλάγη από το γεγονός ότι ακόμη και ένα τόσο παράδοξο ερέθισμα μπορεί να αγνοηθεί πλήρως όταν οι γνωστικοί πόροι είναι δεσμευμένοι}.{το πείραμα διεξήχθη από τους Daniel Simons και Christopher  Chabris το 1999}(από το διαδίκτυο).