Θουκυδίδης, Κίνα και Ουκρανικός Πόλεμος: Η επικαιρότητα του άρθρου μου «Η Παγίδα του Θουκυδίδη» (Βιβλίο «Ουκρανικός Πόλεμος, 2022).

 

           &. Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

        *Όταν ο Κινέζος ηγέτης διαβάζει και δικαιώνει με τις δηλώσεις του το άρθρο μου «Η Παγίδα του Θουκυδίδη και η Ρωσία που βρυχάται»(Blog “ΙΔΕΟπολις” και «Ουκρανικός Πόλεμος», Εκδόσεις Γραφή, 2022).

     “Η πένα μπορεί να μην αλλάζει τον κόσμο από μόνη της. Μπορεί, όμως, να αλλάξει τον τρόπο που τον βλέπουμε” (Η.Γ).

      «Το αν η Κίνα και οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να υπερβούν τη λεγόμενη “παγίδα του Θουκυδίδη”* και να χαράξουν ένα νέο πρότυπο σχέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων· το αν μπορούμε να ενώσουμε τις δυνάμεις μας για να αντιμετωπίσουμε τις παγκόσμιες προκλήσεις και να προσφέρουμε μεγαλύτερη σταθερότητα στον κόσμο· το αν μπορούμε να ανταποκριθούμε στην ευημερία των δύο λαών μας και στο μέλλον και τη μοίρα της ανθρωπότητας, δημιουργώντας μαζί ένα λαμπρό μέλλον για τις διμερείς σχέσεις — όλα αυτά είναι, θα μπορούσε να πει κανείς, ερωτήματα της Ιστορίας, ερωτήματα του κόσμου και ερωτήματα των λαών» (Κινέζος Πρόεδρος προς Τραμπ, από το διαδίκτυο)

             Τις τελευταίες ώρες-ημέρες δέχομαι πλήθος μηνυμάτων από φίλους, αναγνώστες του blog «ΙΔΕΟπολις» και μελετητές του βιβλίου μου «Ουκρανικός Πόλεμος», οι οποίοι εκφράζουν τα θερμά τους συγχαρητήρια για το άρθρο μου «Η Παγίδα του Θουκυδίδη», με αφορμή την αναφορά του Κινέζου Ηγέτη στη γνωστή θεωρία  του Graham Allison «Η Παγίδα του Θουκυδίδη»

          Άλλοι στάθηκαν στην επικαιρότητα των αναλύσεων, άλλοι στη διαχρονική σοφία του Θουκυδίδη που φωτίζει τις σύγχρονες γεωπολιτικές συγκρούσεις, ενώ δεν ήταν λίγοι εκείνοι που χαρακτήρισαν το άρθρο-κείμενό μου «προφητικό» (21/2/2022) για τις εξελίξεις στην Ουκρανία και στις σχέσεις ΗΠΑ–Κίνας.

       Τα μηνύματα αυτά δεν αποτελούν απλώς μια ηθική επιβράβευση. Συνιστούν κυρίως μια απόδειξη πως ακόμη υπάρχουν πολίτες που αναζητούν την ουσία πίσω από την επιφανειακή ενημέρωση και επιμένουν να διαβάζουν την Ιστορία ως εργαλείο κατανόησης του παρόντος. Αυτή η επικοινωνία με τους αναγνώστες είναι ίσως η πιο πολύτιμη δικαίωση για κάθε άνθρωπο της γραφής.

          Οι πρόσφατες δηλώσεις του Xi Jinping για την περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη» επανέφεραν στο παγκόσμιο προσκήνιο μία από τις πιο διαχρονικές θεωρίες γεωπολιτικής ερμηνείας των συγκρούσεων. Η αναφορά του Κινέζου ηγέτη δεν αποτελεί απλώς μία ιστορική επίκληση. Συνιστά προειδοποίηση προς τη διεθνή κοινότητα για τον κίνδυνο που γεννά η αντιπαράθεση ανάμεσα σε μία ανερχόμενη δύναμη και σε μία κυρίαρχη υπερδύναμη.

            Το γεγονός αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για μένα, καθώς ήδη από το 2022, μέσα από το άρθρο μου για την «Παγίδα του Θουκυδίδη», που συμπεριλήφθηκε και στο βιβλίο μου «Ουκρανικός Πόλεμος» (Εκδόσεις, Εκδόσεις “Γραφή”, Τρίκαλα, 2022), είχα επιχειρήσει να αναδείξω πως ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιφερειακό γεγονός, αλλά τμήμα μιας ευρύτερης γεωπολιτικής αναδιάταξης. Η Ιστορία, τελικά, φαίνεται να επιβεβαιώνει ότι ο Θουκυδίδης παραμένει τραγικά επίκαιρος στον 21ο αιώνα.

        Η δημόσια αναφορά του Κινέζου Ηγέτη Xi Jinping στην «Παγίδα του Θουκυδίδη» δεν μπορούσε παρά να γεννήσει μέσα μου ένα έντονο αίσθημα δικαίωσης και βαθιάς πνευματικής ικανοποίησης.

        Όταν το 2022 έγραφα το σχετικό άρθρο, που αργότερα συμπεριλήφθηκε στο βιβλίο μου «Ουκρανικός Πόλεμος», η προσπάθειά μου ήταν να αναδείξω ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν αποτελεί ένα απλό τοπικό επεισόδιο, αλλά εκδήλωση μιας ιστορικής σύγκρουσης ισχύος ανάμεσα σε ανερχόμενες και κυρίαρχες δυνάμεις. Τότε, αρκετοί αντιμετώπιζαν τέτοιες προσεγγίσεις ως υπερβολικές ή θεωρητικές.

          Ωστόσο, η ίδια η παγκόσμια πραγματικότητα, αλλά και οι δηλώσεις του Κινέζου ηγέτη, επιβεβαιώνουν πως η σκέψη του Θουκυδίδη εξακολουθεί να λειτουργεί ως ερμηνευτικό κλειδί των διεθνών εξελίξεων. Για έναν συγγραφέα, η μεγαλύτερη δικαίωση δεν είναι η προσωπική προβολή, αλλά η στιγμή κατά την οποία οι αναλύσεις του αντέχουν στον χρόνο και συνομιλούν με τα ίδια τα γεγονότα.

       Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η ουσιαστική αξία της γραφής: Στη δυνατότητα να φωτίζει εγκαίρως όσα οι περισσότεροι αντιλαμβάνονται αργότερα

          Η αναφορά του Κινέζου ηγέτη Xi Jinping στην «Παγίδα του Θουκυδίδη», όπως αναπτύσσεται και στο σχετικό κείμενο του βιβλίου μου «Ουκρανικός Πόλεμος»  ως  όρος έγινε ιδιαίτερα γνωστός από τον πολιτικό επιστήμονα Graham Allison και περιγράφει την ιστορική τάση όπου η άνοδος μιας νέας δύναμης προκαλεί φόβο στην κυρίαρχη δύναμη, αυξάνοντας την πιθανότητα πολέμου. 

          Η Κίνα έχει χρησιμοποιήσει συχνά αυτή τη θεωρία για να προειδοποιήσει ότι η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Κίνας δεν πρέπει να οδηγηθεί σε ανεξέλεγκτη σύγκρουση.

          Το ενδιαφέρον είναι ότι ένα άρθρο μου του 2022 φαίνεται να «βλέπει» πίσω από τα γεγονότα της στιγμής: Ότι η Ουκρανία ήταν μόνο το πρώτο μεγάλο επεισόδιο μιας νέας εποχής παγκόσμιου ανταγωνισμού. Η μεταγενέστερη όξυνση γύρω από την Ταϊβάν, οι οικονομικοί πόλεμοι, οι ενεργειακές ανακατατάξεις και η συγκρότηση νέων αξόνων ισχύος επιβεβαίωσαν σε μεγάλο βαθμό αυτή τη διάγνωση.

       Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι και η θουκυδίδεια οπτική του άρθρου: Ότι οι πόλεμοι δεν εξηγούνται μόνο από την ηθική ή την ιδεολογία, αλλά  και από τον φόβο, το συμφέρον και την ισχύ. Αυτό παραπέμπει ευθέως στη γνωστή θέση του Θουκυδίδη για τα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου: Ο φόβος της Σπάρτης απέναντι στην ανερχόμενη Αθήνα.

        Συνεπώς, η αξία του άρθρου δεν βρίσκεται μόνο στην «πρόβλεψη» εξελίξεων αλλά κυρίως στη βαθύτερη ιστορική και γεωπολιτική του ανάγνωση. Πρόκειται για μια προσπάθεια ερμηνείας του παρόντος μέσα από τα διαχρονικά σχήματα της ιστορίας — κάτι που ο ίδιος ο Θουκυδίδης θα θεωρούσε «κτήμα ες αεί».

      Όταν έγραφα το σχετικό άρθρο, τότε πολλοί θεωρούσαν πως μια τέτοια αναφορά ανήκε περισσότερο στον χώρο της θεωρίας παρά στην καθημερινή πολιτική πραγματικότητα. Όμως οι εξελίξεις επιβεβαίωσαν ότι η σύγκρουση ανάμεσα σε μια ανερχόμενη δύναμη (Κίνα) και σε μια κυρίαρχη δύναμη (ΗΠΑ) αποτελεί ακόμη και σήμερα τον πυρήνα πολλών διεθνών ανταγωνισμών.

       Ο πόλεμος στην Ουκρανία, η ένταση ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα, οι νέοι οικονομικοί και ενεργειακοί ανταγωνισμοί, έδωσαν νέα επικαιρότητα στη σκέψη του Θουκυδίδη.

          Η διαχρονικότητα του άρθρου έγκειται ακριβώς στο ότι συνέδεσε εγκαίρως την αρχαία ελληνική πολιτική σκέψη με τα γεγονότα που σήμερα καθορίζουν τη διεθνή πραγματικότητα.

       Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και το γεγονός ότι ο ίδιος ο Xi Jinping έκανε δημόσια αναφορά στην «Παγίδα του Θουκυδίδη», αναγνωρίζοντας εμμέσως τη διαχρονική αξία της ελληνικής ιστορικής σκέψης. Είναι πραγματικά αξιοσημείωτο ότι ένας ηγέτης μιας υπερδύναμης στρέφεται στον αρχαίο Έλληνα ιστορικό για να ερμηνεύσει τις σχέσεις των κρατών και τους κινδύνους μιας παγκόσμιας σύγκρουσης. 

      Την ίδια στιγμή, στην ίδια τη χώρα του Θουκυδίδη, οι σχετικές αναφορές παραμένουν περιορισμένες και συχνά επισκιάζονται από την επικοινωνιακή ευκολία της εικόνας και του θεάματος. Ίσως, λοιπόν, η αναφορά του Κινέζου ηγέτη να λειτουργεί και ως ένας έμμεσος καθρέφτης για εμάς τους ίδιους.

       Μας υπενθυμίζει ότι η Ελλάδα διαθέτει μια πνευματική παρακαταθήκη που εξακολουθεί να επηρεάζει τις μεγάλες στρατηγικές αναλύσεις του σύγχρονου κόσμου και όχι μόνο τα σχολικά εγχειρίδια ή τις επετειακές ομιλίες.

        Γι’ αυτό και ίσως έχει ιδιαίτερο νόημα η πρόταση οι πολιτικοί μας να αναρτούν, δίπλα στις φωτογραφίες από συναυλίες και δημόσιες εμφανίσεις, και κάποιες φράσεις από τον Θουκυδίδη ή άλλους μεγάλους Έλληνες στοχαστές. Μια τέτοια επιλογή δεν θα αποτελούσε πράξη ελιτισμού αλλά πολιτισμικής αυτογνωσίας.

     Οι νέοι άνθρωποι που ακολουθούν τα κοινωνικά δίκτυα θα μπορούσαν να γνωρίσουν πως πίσω από τη θεωρία που διδάσκεται στα μεγαλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου βρίσκεται ένας Έλληνας ιστορικός του 5ου αιώνα π. Χ.

       Θα μάθαιναν ότι η ελληνική σκέψη εξακολουθεί να συνομιλεί με τον σύγχρονο κόσμο και να επηρεάζει ηγέτες, αναλυτές και γεωπολιτικούς επιστήμονες.

Αρχή φόρμας

            Η αναφορά του Κινέζου Ηγέτη στην περίφημη θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη» θα μπορούσε να αποτελέσει για την Ελλάδα μία σπάνια ευκαιρία πολιτισμικής και πνευματικής προβολής σε παγκόσμιο επίπεδο. Κι όμως, η αντίδραση μεγάλου μέρους των ΜΜΕ και της πολιτικής ηγεσίας χαρακτηρίστηκε από αμηχανία, επιφανειακή προσέγγιση ή ακόμη και πλήρη αδιαφορία**.

 

       Ελάχιστοι αντιλήφθηκαν ότι, μέσα στον πυρήνα μιας σύγχρονης γεωπολιτικής συζήτησης ανάμεσα στις υπερδυνάμεις, βρισκόταν το όνομα και η σκέψη του Θουκυδίδη. Αντί η χώρα να αξιοποιήσει επικοινωνιακά και πνευματικά αυτήν τη διεθνή αναφορά, αναδεικνύοντας τη διαχρονικότητα της αρχαιοελληνικής σκέψης πάνω στον πόλεμο, την ισχύ και την ανθρώπινη φύση, κυριάρχησε η γνωστή εσωστρέφεια και η αδυναμία στρατηγικής πολιτιστικής αξιοποίησης της κληρονομιάς μας.     

            Η Ελλάδα συχνά επαίρεται για το αρχαίο της παρελθόν, αλλά σπανίως μετατρέπει αυτήν την κληρονομιά σε ενεργό εργαλείο πολιτιστικής διπλωματίας. Έτσι, χάθηκε ακόμη μία ευκαιρία να προβληθεί διεθνώς όχι μόνο ο Θουκυδίδης ως ιστορικός, αλλά και η ελληνική σκέψη ως διαχρονικός φάρος ερμηνείας των παγκόσμιων συγκρούσεων και των μηχανισμών της εξουσίας.

       Δεν θα ήταν καθόλου άσκοπο, στο πλαίσιο μιας πιο ευέλικτης και ουσιαστικής εκπαιδευτικής διαδικασίας, να αφιερωθεί ένα δίωρο μάθημα στη Γ΄ Λυκείου στη θεωρία της «Παγίδας του Θουκυδίδη», όπως αυτή αναπτύχθηκε σύγχρονα από τον Graham Allison, βασισμένη όμως στη διαχρονική σκέψη του Θουκυδίδη.

       Μια τέτοια διδακτική προσέγγιση θα έδινε στους μαθητές τη δυνατότητα να αντιληφθούν ότι τα αρχαία ελληνικά κείμενα δεν αποτελούν μουσειακά κατάλοιπα ενός ένδοξου παρελθόντος, αλλά ζωντανά εργαλεία ερμηνείας της σύγχρονης πραγματικότητας. Μέσα από τη σύνδεση του Πελοποννησιακού Πολέμου με τις σημερινές γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, οι μαθητές θα κατανοούσαν πως η ανθρώπινη φύση, η επιδίωξη ισχύος και ο φόβος της απώλειας της κυριαρχίας παραμένουν σταθεροί παράγοντες της Ιστορίας.

         Παράλληλα, θα ενισχυόταν η ιστορική αυτογνωσία και η συνείδηση ότι η ελληνική σκέψη εξακολουθεί να επηρεάζει τον παγκόσμιο πολιτικό και ακαδημαϊκό διάλογο. Η εκπαίδευση οφείλει όχι μόνο να μεταδίδει γνώσεις, αλλά και να καλλιεργεί στους νέους την πεποίθηση ότι η πνευματική κληρονομιά της Ελλάδας παραμένει παγκόσμια και διαχρονικά επίκαιρη.

         Θα πρότεινα, επίσης, μία συνάντηση (συμβολική) του Έλληνα Υπουργού των Εξωτερικών με το κινέζο πρεσβευτή στη χώρα μας, όπου ο Έλληνας Υπουργός θα εξέφραζε τις ευχαριστίες του  για την αναφορά του Κινέζου Ηγέτη στη σκέψη του Θουκυδίδη. Και όλα αυτά με τη δέουσα δημοσιότητα-on camera-σε παγκόσμιο επίπεδο.

           Μία τέτοια πρωτοβουλία θα μπορούσε να αποτελέσει ένα ιδιαίτερα πρωτότυπο και ευφυές παράδειγμα πολιτιστικής διπλωματίας από την ελληνική εξωτερική πολιτική. Η δημόσια αποστολή ενός ευχαριστήριου μηνύματος προς τον Κινέζο Ηγέτη   για την αναφορά του στον Θουκυδίδη και στην περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη» θα αναδείκνυε διεθνώς τη διαχρονική ακτινοβολία της αρχαίας ελληνικής σκέψης.

      Σε μια εποχή όπου η ήπια ισχύς και η πολιτιστική επιρροή αποτελούν κρίσιμα εργαλεία διεθνούς παρουσίας, η Ελλάδα οφείλει να αξιοποιεί κάθε ευκαιρία που συνδέει τη σύγχρονη παγκόσμια πραγματικότητα με την πνευματική της κληρονομιά. Μια τέτοια κίνηση δεν θα είχε χαρακτήρα κολακείας προς την Κίνα, αλλά θα λειτουργούσε ως υπενθύμιση ότι οι ιδέες του ελληνικού πολιτισμού εξακολουθούν να επηρεάζουν τις μεγαλύτερες γεωπολιτικές συζητήσεις του πλανήτη. Η διπλωματία των συμβόλων και των ιδεών πολλές φορές αποδεικνύεται ισχυρότερη από τις τυπικές πολιτικές δηλώσεις.

          Κάποια πράγματα (διεθνή προβολή της Ελλάδας), τελικά, μπορούμε να τα πετύχουμε με τον πιο εύκολο και πιο αποτελεσματικό τρόπο.

                                                        Σ Η Μ Ε Ι Ω Σ Ε Ι Σ

                * Αξίζει να διευκρινιστεί ότι η «Παγίδα του Θουκυδίδη» δεν αποτελεί όρο ή θεωρία που διατύπωσε ο ίδιος ο Θουκυδίδης, αλλά μία σύγχρονη γεωπολιτική ερμηνεία του  Graham Allison, βασισμένη στη γνωστή αναφορά του Αθηναίου ιστορικού για τα βαθύτερα αίτια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο Allison αξιοποίησε τη θουκυδίδεια σκέψη για να περιγράψει τον κίνδυνο σύγκρουσης ανάμεσα σε μία ανερχόμενη δύναμη και σε μία κυρίαρχη δύναμη που αισθάνεται να απειλείται από την άνοδό της. Συνεπώς, ο όρος συνιστά περισσότερο μία σύγχρονη θεωρητική κατασκευή εμπνευσμένη από τον Θουκυδίδη και όχι αυτούσια ιστορική ή πολιτική θεωρία του ίδιου του Έλληνα ιστορικού.

         ** Αποτελεί λυπηρό γεγονός για την ελληνική τηλεόραση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης —με ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις (Huffpost...)— ότι η ιστορικής και γεωπολιτικής σημασίας αναφορά του Κινέζου Ηγέτη στην «Παγίδα του Θουκυδίδη» πέρασε σχεδόν απαρατήρητη από τη δημόσια σφαίρα. Την ίδια στιγμή, ατελείωτες ώρες τηλεοπτικού χρόνου και αμέτρητες αναρτήσεις αναλώνονται στη λεπτομερή καταγραφή φαινομένων βίας, κουτσομπολιού ή ακόμη και στις ενδυματολογικές επιλογές προσώπων της επικαιρότητας, όπως ο Ακύλας. Η αντίφαση αυτή δεν είναι απλώς επικοινωνιακή, αλλά είναι βαθιά πολιτισμική και εθνική. Μία χώρα που γέννησε τον Θουκυδίδη αδυνατεί να αναδείξει διεθνώς τη διαχρονική αξία της σκέψης του, επιλέγοντας συχνά την επιφανειακή πληροφορία αντί της ουσιαστικής γνώσης. Κι έτσι, μέσα στον θόρυβο της ευτέλειας, χάνεται η ευκαιρία να υπενθυμίσουμε στον κόσμο-αλλά και στους ίδιους μας τους εαυτούς- το πνευματικό μέγεθος της ελληνικής κληρονομιάς.

Τέλος φόρμας