ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ: Ο “Άγιος” της πολιτικής ή ο “Μεγάλος” Έλληνας;

          *Γράφει ο Ηλίας Γιαννακόπουλος, Blog "ΙΔΕΟπολις"

#Λίγες σκέψεις για την ταινία του Γ. Σμαραγδή «ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ»

     «Δώσε μου την Πατρίδα που ποθώ» // "Εγώ ένα πράγμα ζητώ από την Ελλάδα,  έναν τάφο στην ιδιαίτερη Πατρίδα μου" (Καποδίστριας).
                                                  Ένας εναντίον όλων...           

           Και ο λαός; Δηλαδή, τι ο λαός; Να, που ο Καποδίστριας μπορεί να σκοτώθηκε  από τα χέρια δύο Μαυρομιχαλαίων  λατρεύτηκε όμως από το λαό. Ο λαός τον αγάπησε, τον θαύμασε και τον λάτρεψε. Ε! και.. Αφού δεν μπόρεσε να τον προστατέψει από το φονικό χέρι δύο φανατικών και ανθρωποειδών,  δύο ηλιθίων!!!
       Αλλά και ο ίδιος ο Καποδίστριας αφού γνώριζε πως οι αντίπαλοί του ζητούσαν την ευκαιρία για να τον βγάλουν από τη μέση, γιατί δεν λάμβανε μέτρα προστασίας του; Γιατί πήγε στην εκκλησία χωρίς τη φρουρά του την μοιραία εκείνη ημέρα της δολοφονίας του;

     «Ούτε ο φόβος των ραδιουργιών, ούτε τα γραφόμενα εις τας εφημερίδας θα με κάμουν να λοξοδρομήσω από το δρόμο που εχάραξα. Ας γράφουν, ας λέγουν ό,τι θέλουν, αλλ’ εις το τέλος οι άνθρωποι δεν κρίνονται απ’ όσα εναντίον των γράφονται ή λέγονται, αλλ’ από τη μαρτυρία αυτών τούτων των πράξεών των. Ενισχυμένος από την πεποίθησιν αυτή, έζησα εις τον κόσμο με αυτάς τας αρχάς έως τώρα και τα κατάφερα καλά. Είνε λοιπόν αδύνατο τη στιγμή αυτή ν’ αλλάξω δρόμο. Θα κάμω το καθήκον μου κι’ ας γίνη  ό,τι θέλει!» (επιστολή του Καποδίστρια στον φίλο του και  μεγάλο φιλέλληνα Εϋνάρδο).
         Τελικά την Ιστορία μιας χώρας τη γράφει ο λαός της, ο Ηγέτης της ή  ο φανατισμός κάποιων ημιαγρίων και ηλιθίων (αδελφοί Μαυρομιχάλη);
                    Τελικά το Άτομο ή το Πλήθος γράφει την ιστορία;

        Μπορεί το παραπάνω ερώτημα να μην απασχόλησε τον Σμαραγδή στην ταινία "ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ". Αυτό το άφησε για τους κριτικούς της ταινίας και το κοινό που στο τέλος της ταινίας όρθιο χειροκροτεί.
           Αλήθεια,  ήταν για μένα κάτι πρωτόγνωρο. Ένα χειροκρότημα αυθόρμητο και βαθιά ανθρώπινο και "εθνικό". Βέβαια,  το χειροκρότημα δεν αφορούσε τον Σμαραγδή, ούτε φυσικά την  αισθητική της ταινίας.
        Ήταν ένα χειροκρότημα-επιδοκιμασία, έστω κι εκ των υστέρων  για τον πρώτο κυβερνήτη της ελεύθερης Ελλάδας,  μετά την τεσσάρων αιώνων τουρκική κατοχή.
         Ήταν ένα χειροκρότημα-συγγνώμη για την ιστορική αδικία που γνώρισε ο Καποδίστριας και την αγνωμοσύνη και την εχθρότητα που βίωσε ως κυβερνήτης από ένα τμήμα του ελληνικού λαού.
          Η έντονη πρόθεση του σκηνοθέτη να "αγιοποιήσει" τον Καποδίστρια ίσως να προκάλεσε την αρνητική κριτική των πολλών. Αυτή η αγιοποίηση θα μπορούσε να επιτευχθεί με την προβολή του έργου του σε μία Ελλάδα ρημαγμένη και αλληλοσπαρασσόμενη.
        Οι γρήγορες και σύντομες αναφορές στο έργο του θα αναδείκνυαν όλο το εύρος της πολιτικής του στην τρίχρονη θητεία του ως κυβερνήτη που έφτιαξε «…τακτικό στρατό, έθεσε τον στόλο στην δικαιοδοσία της κυβέρνησης, ίδρυσε την Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, οραματίστηκε το Πανεπιστήμιο, κατέστειλε την πειρατεία, ίδρυσε το Εθνικό Νομισματοκοπείο και καθιέρωσε τον φοίνικα ως εθνικό νόμισμα, οργάνωσε την πρώτη στατιστική υπηρεσία που διενήργησε την πρώτη απογραφή, ίδρυσε την εκκλησιαστική σχολή στον Πόρο, το ορφανοτροφείο και το πρώτο αρχαιολογικό μουσείο στην Αίγινα, εφάρμοσε την πρακτική της καραντίνας των κοινοτήτων που πλήττονταν από τις επιδημίες τύφου, ελονοσίας κλπ. και έθεσε σε λειτουργία πάνω από 100 σχολεία με 10.000 μαθητές μέσα σε μόλις τρία χρόνια» (από το διαδίκτυο).
         Βέβαια, ο σκηνοθέτης δεν θα αποκαθήλωνε την "αγιοσύνη" του Καποδίστρια αν έδινε και κάποια στοιχεία των πολιτικών επιλογών του. Στοιχεία που έδωσαν την αφορμή σε κάποιους να τον αποκαλέσουν "δυνάστη" ή "τύραννο". (κατάργηση συντάγματος Τροιζήνας, ίδρυση του Πανελληνίου…).

           Κι αυτό γιατί ο θεατής πρέπει να καταλάβει πως δεν αρκούν τα συντάγματα για την διοίκηση ενός κράτους,  αλλά χρειάζεται και το δημοκρατικό φρόνημα τόσο του πολιτικού προσωπικού όσο και του λαού. Κι αυτό κανείς λαός δεν το φέρει μέσα του ως γονιδιακή προίκα, αλλά το "διδάσκεται".
          Όλα αυτά ήταν αναγκαία για  να φωτιστεί καλύτερα το πολιτικό κλίμα στο οποίο εκλήθη ο Καποδίστριας να κυβερνήσει.

       “Αν είσαι διατεθειμένος να ανταλλάξεις τον ειρηνικό  βίο σου με την γέενα του Άδη και να δοκιμάσεις τη φωτιά της, έστω και για λίγες μόνο ημέρες, τότε έλα στην Ελλάδα” (επιστολή Καποδίστρια στον αδελφό του, Φεβρουάριος 1828).
          Σε μία χώρα που ακόμη δεν είχε ανακηρυχθεί κι επίσημα ελεύθερη,  σε μία κοινωνία που προσπαθούσε να επουλώσει τις πληγές της από τον αγώνα ενάντια στους Τούρκους,  σε μία χώρα που οι αγωνιστές του 21 ζούσαν πεινασμένοι και πάμπτωχοι, σε μία χώρα που για τους περισσότερους η απελευθέρωση από τους Τούρκους σήμαινε και το δικαίωμα της ανυπακοής στους νόμους του ελεύθερου κράτους, σε μία χώρα που η έννοια του πολίτη ήταν ακόμη άγνωστη και τέλος σε μία χώρα που τα καπετανάτα κάποιων οικογενειών αρνούνταν να δεχτούν άλλη εξουσία και ήθελαν να εξαργυρώσουν την προσφορά τους στον αγώνα του 21 με αιώνια προνόμια που δεν συνάδουν με ένα οργανωμένο και ευνομούμενο κράτος.

         Σε μία χώρα με άπληστους κοτζαμπάσηδες, με αμόρφωτους "πολίτες", κατσαπλιάδες, φυλάρχους και οπλαρχηγούς με τα καπετανάτα τους και τα φουσάτα τους.
            Σε μία χώρα που έπρεπε να ισορροπεί ανάμεσα στα συμφέροντα των τριών Μεγάλων Δυνάμεων που με κάθε τρόπο προσπαθούσαν να ελέγξουν τις πολιτικές επιλογές του κυβερνήτη, μέχρι που παρασκηνιακά ευνόησαν, αν δεν οργάνωσαν, τη δολοφονία του.
       Δηλωτικό, επίσης, του κλίματος που επικρατούσε στην μετεπαναστατική Ελλάδα  ήταν και το  φαινόμενο-παράδειγμα που οι κρατικοί φοροεισπράκτορες πολλές φορές καθίσταντο αντικείμενο ξυλοδαρμού από τους Έλληνες φορολογούμενους, αφού γι αυτούς ήταν πρόκληση κι ασυμβίβαστο να πληρώνουν φόρους  τη στιγμή που γι αυτό πολέμησαν, να απαλλαγούν από τη δεκάτη των Τούρκων....

       Άλλο ένα στοιχείο ενδεικτικό του κλίματος εχθρότητας που αντιμετώπιζε ο Καποδίστριας είναι και το παρακάτω, από την εφημερίδα της Ύδρας «Απόλλων»-όργανο του Μαυροκορδάτου-,10 μέρες μετά την δολοφονία του θα κυκλοφορήσει το τελευταίο φύλλο της με τίτλο:

    «Παύομεν την έκδοσιν της εφημερίδος μας, επειδή απολαύσαμεν τον σκοπόν μας - ο τύραννος δεν υπάρχει πλέον».
       Ίσως μια τέτοια σκηνή θα ήταν αναγκαία για να φανεί το κλίμα που αντιμετώπισε ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης και να αιτιολογηθούν κάποια αυστηρά ή και αυταρχικά μέτρα που έλαβε και τον κατηγόρησαν για τύραννο.
      Ίσως ο χρόνος που διέθεσε ο Σμαραγδής για τη σχέση του Καποδίστρια με τη Ρωξάνδρα είναι λίγο μεγάλος, έστω  κι αν στις προθέσεις του ήταν να φανεί και η ανθρώπινη πλευρά του. 

      Ο ρόλος-χαρακτήρας του αφηγητή Νικόδημου ελέγχεται για τη χρησιμότητά του στην ταινία στο βαθμό που υποδηλώνει την σκηνοθετική αδυναμία του Σμαραγδή να τονίζει και να αναδεικνύει συνεχώς το μέγεθος-μεγαλείο του Καποδίστρια και την προστασία του από την Παναγία.

 

             Η σκηνή του χρόνου και του τόπου της δολοφονίας του Καποδίστρια ήταν πολλή φτωχή και χωρίς συναίσθημα. Απουσίαζε παντελώς η αντίδραση του πλήθους (λυντσάρισμα του δολοφόνου).

                "Αφού θέλει έναν τάφο, ας του τον δώσουμε " (Μέτερνιχ).
       Ευρηματική η σκηνή με το κερί που σβήνει. Ίσως εκεί θα έπρεπε να ειπωθεί πως αυτή η δολοφονία άφησε ανεπούλωτες τις πληγές και στον ύστερο Ελληνισμό και δικαίωσε τον ξένο παράγοντα που έβλεπε απαξιωτικά και υποτιμητικά την προσπάθεια-βούληση των "ημιαγρίων "Ελλήνων να ζήσουν σε μία ελεύθερη και αυτοκυβέρνητη χώρα.
        Μια δολοφονία που έφερε την ξενοκρατία και τη βασιλεία (Βαυαροκρατία), διευκολύνοντας έτσι και τα σχέδια των ξένων δυνάμεων(Αγγλία, Μέτερνιχ...).
       Στα αρνητικά της ταινίας ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ αναμφίβολα συγκαταλέγεται η παρουσία της Παναγίας (τρις). Ο ορθολογισμός πάει περίπατο, κι ας είμαστε ο λαός που ευτύχησε να έχει ως ιστορικό τον μέγα Θουκυδίδη. Στην ιστορία του απουσιάζει κάθε επίκληση του Θεού ή γενικότερα του θρησκευτικού στοιχείου.
         Τώρα γιατί η Παναγία σώζει τον Καποδίστρια μετά την πτώση του από το άλογο και δεν τον προστατεύει από τη σφαίρα του δολοφόνου κανείς δεν μπορεί να δώσει λογική εξήγηση.
         Κανείς, εξάλλου,  δεν αμφισβήτησε την θρησκευτική πίστη του κυβερνήτη, αλλά και την αποφασιστικότητά του έναντι  της εκκλησίας και του Πατριάρχη (που του ζήτησε παράδοση στον Σουλτάνο) όταν χρειάστηκε.
        Τελειώνοντας ο χρόνος της προβολής της ταινίας ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ εκείνο που μου έμεινε έντονα στο νου ήταν η εικόνα με τον φάκελο που άφησε ο κυβερνήτης. Φάκελος με τα σχέδια-όραμά του για την Ελλάδα,  την Ελλάδα του που τόσο αγάπησε και που κάποιοι δεν τον άφησαν να την οργανώσει ως κράτος σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά δεδομένα της εποχής του.
         Είναι μια σκηνή συμβολική και συνάμα δραματική στο βαθμό που ο Καποδίστριας διαισθανόταν το τέλος του.

 

             Είναι ένα χρέος της νεότερης Ελλάδας να ανοίξει αυτόν τον φάκελο. Ποτέ δεν είναι αργά.
           Είναι ένα εθνικό χρέος να τιμήσουμε εκείνον τον άνδρα που κηδεύτηκε με τα ίδια ρούχα που δολοφονήθηκε.
          Γενικότερα όσοι γνωρίζουν τη ζωή και το έργο του Καποδίστρια λίγα έχουν να μάθουν από την ταινία. Όσοι γνωρίζουν λίγα θα μάθουν σίγουρα πολύ περισσότερα. Όσοι ενδιαφέρονται για την καλλιτεχνική αξία της ταινίας ίσως απογοητευτούν. Δεν διεκδικεί η ταινία δάφνες αισθητικής πληρότητας.
       Ως Έλληνες και φιλίστορες πρέπει να τη δούμε όλοι και να χειροκροτήσουμε στο τέλος...
         "Ο Καποδίστριας είναι η ευκαιρία να συναντήσουμε τον ανώτερο εαυτό μας" (Γ. Σμαραγδής ).
        Και να μην ξεχνάμε κάτι ως θεατές μιας "ιστορικής"- βιογραφικής ταινίας. Τα πρόσωπα και το έργο τους κρίνονται με βάση την εποχή τους και όχι με τα σημερινά δεδομένα. Συνιστά ιστορική αστοχία το αντίθετο
          Αυτό προς υπενθύμιση όλων εκείνων που "πυροβολούν" εύκολα μία ταινία, που με λίγα μέσα πέτυχε πολλά. 

 

               Ζώντας στη σημερινή Ελλάδα με όλες τις κατακτήσεις και τις αδυναμίες της θα μπορούσαμε να συνυπογράψουμε και να διεκδικήσουμε από τη διεθνή κοινότητα αυτό που οραματίστηκε ο Καποδίστριας:

       «Πρέπει η Ελλάς να κηρυχθεί ομοφώνως δια των Μεγάλων Δυνάμεων χώρα αφιερωμένη αποκλειστικά και μόνο εις τας Επιστήμας και την διαφώτιση του ανθρώπινου γένους, το έδαφος της να κηρυχθεί εκ των έξω απρόσβλητο, εσωτερικά δε να κρατηθεί μακράν πάσης ξένης αναμίξεως…..τέλος οφείλει η Ελλάς να κηρυχθεί δια όλη την ανθρωπότητα κράτος Ιερόν, κέντρο εκπαιδεύσεως όλων των Εθνών!».