ΒΙΒΛΙΟ-παρουσίαση Ηλίας Γιαννακόπουλος*, «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον»

(“Οι υπόγειες διαδρομές της γλώσσας”, Εκδόσεις Σταμούλη, Ιούλιος 2026, σελ. 352, Φορέας έκδοσης Φ.Ι.Α.Λ.Ε.Θ, σειρά “Κείμενα και Μελέτες”).                             

         «Όποιος ελέγχει τις λέξεις, επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται ή και ερμηνεύουν την πραγματικότητα».

        Στην εποχή της εικόνας, των emojis και της κυριαρχίας της ψηφιακής επικοινωνίας, πολλοί είναι εκείνοι που θρηνολογούν για το μέλλον της Γλώσσας και της Λέξης. Υποστηρίζουν πως συντελείται μια προϊούσα επιστροφή στα Ιδεογράμματα και, γενικότερα, στην εικονογραφική Γραφή. Τα σύγχρονα ψηφιακά σύμβολα, πράγματι, έφεραν μια μικρή επανάσταση στον χώρο της επικοινωνίας και, σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, η εξέλιξη αυτή ενδέχεται να επηρεάσει βαθύτατα την παραδοσιακή γλωσσική επικοινωνία.

        Με αυτά τα δεδομένα, εύλογα ίσως αναρωτηθεί κάποιος: Τι θα μπορούσε να προσφέρει σήμερα ένα βιβλίο για τη Γλώσσα και τις Λέξεις; Πώς μπορεί ένα βιβλίο αφιερωμένο στη Γλώσσα και στις Λέξεις να εμπλουτίσει την επικοινωνία μας και, κυρίως, να αναδείξει τον πλούτο των νοημάτων που αφειδώλευτα μας χαρίζουν οι λέξεις μας; Το ερώτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου η ταχύτητα της επικοινωνίας συχνά υποκαθιστά το βάθος της σκέψης.

       Η απάντηση, ίσως, βρίσκεται στην ίδια τη φύση του ανθρώπου και στη σχέση του με τη Γλώσσα. Στον βαθμό που «οι λέξεις που κατέχουμε και μας κατέχουν» είναι η ίδια η ζωή μας, αφού ο άνθρωπος «σκέφτεται με λέξεις και εκφράζει τη σκέψη του με λέξεις», η ενασχόληση με τη Γλώσσα δεν αποτελεί μια απλή φιλολογική άσκηση. Αποτελεί μια απόπειρα κατανόησης του ίδιου του ανθρώπου, της σκέψης του και του κόσμου που δημιουργεί μέσα από τις λέξεις.

       Οι λέξεις, λοιπόν, οι σταθεροί συνοδοί της ζωής μας, αλλά και οι υπόγειες διαδρομές τους, αποτελούν το βασικό θέμα που πραγματεύεται το νέο, πέμπτο βιβλίο, του Φιλολόγου-συγγραφέα Ηλία Γιαννακόπουλου, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον».

           Πρόκειται για ένα βιβλίο που επιχειρεί να ακολουθήσει τις λέξεις όχι μόνο στην επιφάνειά τους, όπως τις συναντούμε στην καθημερινή μας επικοινωνία, αλλά και στο «υπόγειο» ριζικό τους σύστημα, εκεί όπου κρύβονται η ιστορία, η καταγωγή, οι μεταμορφώσεις και οι σημασιολογικές τους αποχρώσεις.

        Το βιβλίο, ενταγμένο στη σειρά «Κείμενα και Μελέτες» της Φ.Ι.Α.Λ.Ε.Θ., εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Κ. & Μ. Σταμούλη (Θεσσαλονίκη, Ιούλιος 2026), με την επιμέλεια της κ. Ναυσικάς Μουλά.

         Το «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον», με τα 48 κείμενα, εκτείνεται σε 349 σελίδες, οι οποίες διανθίζονται από σχετικές με το θέμα κάθε φορά εικόνες. Η έκταση του βιβλίου δεν λειτουργεί ως αυτοσκοπός, αλλά ως αποτέλεσμα μιας επίμονης περιήγησης στον κόσμο των λέξεων και των πολλαπλών σημασιών τους.

          Η δομή και η διάρθρωση των 48 κειμένων είναι επιμελώς οργανωμένες. Τα 31 κείμενα εξετάζουν και αναπτύσσουν με ξεχωριστό τρόπο το ριζικό σύστημα κάποιων λέξεων και τις υπόγειες διαδρομές τους από την αρχαιότητα έως σήμερα, με πλήθος παραδειγμάτων. Η ετυμολογική αναζήτηση μετατρέπεται έτσι σε ένα μικρό ταξίδι στον χρόνο, καθώς μια λέξη αποκαλύπτει συχνά πίσω από τη σημερινή της μορφή έναν ολόκληρο κόσμο ιστορικών και σημασιολογικών μεταβολών.

        Πολλές φορές το «έτυμον», δηλαδή η ετυμολογία κάποιων λέξεων, ξαφνιάζει, ακριβώς επειδή τις χρησιμοποιούμε καθημερινά χωρίς να γνωρίζουμε επαρκώς τις νοηματικές τους αποχρώσεις. Και η άγνοια αυτή δεν είναι χωρίς συνέπειες. Επηρεάζει την ποιότητα και το εύρος της σκέψης μας, αλλά και την ορθότητα με την οποία χρησιμοποιούμε τις λέξεις. Η γνώση, επομένως, της καταγωγής μιας λέξης δεν είναι απλώς γνώση της ιστορίας της, αλλά μπορεί να γίνει ένας διαφορετικός τρόπος προσέγγισης και κατανόησης της ίδιας της πραγματικότητας.

       Τα άλλα 15 κείμενα, εκτός των δύο προλόγων, αναπτύσσουν και σχολιάζουν τον ρόλο, την αξία και τη λειτουργία των λέξεων και, γενικότερα, της Γλώσσας μας, όχι μόνο ως οργάνου επικοινωνίας αλλά και ως εργαλείου σκέψης. Εξάλλου, δεν πρέπει να ξεχνάμε, όπως ρητά και συχνά διακηρύσσει ο συγγραφέας στο «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον», πως «οι λέξεις είναι το όχημα-ένδυμα της σκέψης». Μέσα από αυτήν τη θέση η Γλώσσα παύει να θεωρείται απλό μέσο έκφρασης και αναδεικνύεται σε βασικό μηχανισμό με τον οποίο ο άνθρωπος οργανώνει, ερμηνεύει και μετασχηματίζει τον κόσμο του.

       Στα αξιοσημείωτα του βιβλίου συγκαταλέγεται και η προσπάθεια του συγγραφέα να καταδείξει πως οι λέξεις και, γενικότερα, η Γλώσσα μας συνιστούν για τον καθένα μας την άλλη οικογένεια, την άλλη Πατρίδα μας. Κι αυτό γιατί οι Λέξεις-Γλώσσα δεν συνιστούν μόνον το πιο οικονομικό και αποτελεσματικό μέσο επικοινωνίας, αλλά αποτελούν και βασικό ταυτοτικό μας στοιχείο. Μέσα στη Γλώσσα αποτυπώνονται η ιστορία, ο πολιτισμός, η συλλογική μνήμη και ένας ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο.

       Εξίσου σημαντική είναι και η πρόθεση-προσπάθεια του συγγραφέα να καταδείξει πως το δίλημμα «αρχαία ελληνικά ή νέα ελληνικά» αποτελεί μία πλάνη-ψευτοδίλημμα. Η γλώσσα δεν είναι ένα στατικό οικοδόμημα αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που μεταβάλλεται, προσαρμόζεται και συνεχίζει. Πάρα πολλές λέξεις της αρχαίας ελληνικής επιβιώνουν μέχρι σήμερα, είτε με την αρχική τους μορφή και σημασία είτε με τις αναγκαίες γλωσσικές προσαρμογές της εποχής μας. Έτσι, η αρχαία και η νέα ελληνική δεν αποτελούν δύο αποκομμένες πραγματικότητες αλλά δύο κρίκους μιας μακράς γλωσσικής συνέχειας.

          Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα της αρχαίας ελληνικής λέξης «ἅλς-ἁλός», με τη σημασία της θάλασσας και του αλατιού. Από αυτήν την αρχαία λέξη έλκουν την καταγωγή τους σημερινές λέξεις, όπως παραλία, αλμυρός και άλλες συγγενικές λέξεις. Μέσα από τέτοια παραδείγματα ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται πως πολλές φορές οι λέξεις που χρησιμοποιούμε καθημερινά κουβαλούν μέσα τους ένα μακρινό παρελθόν, το οποίο αγνοούμε, αλλά εξακολουθεί να ζει μέσα στη σύγχρονη γλώσσα.

            Στα ενδιαφέροντα κείμενα του βιβλίου συγκαταλέγονται και εκείνα που καταγγέλλουν το φαινόμενο της άκρατης και αλόγιστης χρήσης ξένων λέξεων στην επικοινωνία μας, γνωστής και ως ξενομανίας ή, χαρακτηριστικά, «Γλωσσική Αγγλοκρατία». Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην παρουσία ξενόγλωσσων επιγραφών στους κεντρικούς δρόμους των πόλεών μας, με ειδική αναφορά στα Τρίκαλα, τη στιγμή που ελληνικές επιγραφές με αρχαία ρητά κοσμούν την είσοδο ξένων πανεπιστημίων. Το ζήτημα δεν τίθεται ως μια στείρα άρνηση του ξένου, αλλά ως προβληματισμός για την ανάγκη να προστατεύσουμε την αισθητική, την ευγένεια και τη λειτουργικότητα της δικής μας γλωσσικής έκφρασης.

          Γενικότερα, το βιβλίο απευθύνεται σε όλους, ανεξάρτητα από ηλικία και μόρφωση, και ιδιαίτερα σε εκείνους που νοιάζονται για την «ευγένεια» και «αισθητική» της Γλώσσας μας. Δεν απαιτεί από τον αναγνώστη ειδικές γλωσσολογικές γνώσεις. Αντίθετα, επιχειρεί να τον κάνει να ξανακοιτάξει τις λέξεις που χρησιμοποιεί καθημερινά και να ανακαλύψει πίσω από την οικεία τους μορφή έναν κόσμο ιστορίας, νοημάτων και πολιτισμού.

       Εξάλλου, σύμφωνα και με τον συγγραφέα, η ποιότητα ενός ανθρώπου είναι, σε έναν βαθμό, συνάρτηση και της ικανότητάς του να χρησιμοποιεί σωστά τη γλώσσα του, στον βαθμό που οι παρακάτω θέσεις του Αντισθένη και του Wittgenstein εξακολουθούν να έχουν καθολική ισχύ:

      «Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις» ( Αντισθένης).
   «Τα όρια της Γλώσσας μας σημαίνουν τα όρια του Κόσμου μας» (Wittgenstein).

       Η αφιέρωση του βιβλίου συνιστά, θα μπορούσε να πει κανείς, και μια συμπύκνωση του περιεχομένου και του στόχου του. Γιατί το «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον» δεν φιλοδοξεί απλώς να μας πληροφορήσει για την καταγωγή κάποιων λέξεων. Επιχειρεί να μας συμφιλιώσει ξανά με τη Γλώσσα μας, να μας κάνει να σταθούμε με μεγαλύτερο σεβασμό απέναντι στη Λέξη και να αντιληφθούμε ότι κάθε λέξη έχει τη δική της ιστορία, τη δική της διαδρομή και, πολλές φορές, τη δική της κρυμμένη δύναμη.

      «Στη μυστική ζωή των λέξεων και στις υπόγειες διαδρομές τους, στις μεταμορφώσεις τους και ίχνη που αφήνουν στον χρόνο» 

 

         Για την πληρέστερη ενημέρωση του αναγνώστη παρατίθενται στη συνέχεια το Περιεχόμενο του βιβλίου καθώς και το Οπισθόφυλλο του «ΓΛΩΣΣΟδρομίου».

                                                 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α

                          1. ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ Φ.Ι.Α.Λ.Ε.Θ. ......................................... 9

                          2. Αντί Προλόγου ............................................................... 11

                         3. Τη Γλώσσα μού έδωσαν Ελληνική ............................... 17

                        4. Η πατρίδα μας… οι λέξεις ............................................ 23

                        5. Η γλυκιά «τυραννία» των Λέξεων ............................... 27

                         6. Οι λέξεις μας… η οικογένειά μας ................................. 33

                         7. Είμαστε οι Λέξεις μας ................................................... 39

                          8. Από την πόλη έρχομαι ................................................... 45

                          9. Απολείπειν ο θεός .......................................................... 51

                        10. Άρρητα ρήματα ............................................................55

                         11. Ο Λόγος και τα λόγια .................................................. 61

                         12. Ἄρχεσθαι μαθών, ἄρχειν ἐπιστήσει ........................... 69

                         13. Γαία – Γῆ – Xθὼν – Ἄρουρα – Χοῦς ......................... 75

                          14. Το Aγώι και ο Aγωγιάτης ........................................... 81

                         15. Δός ἡμῖν σήμερον .......................................................... 87

                        16. Ἕκαστος ἐφ’ ᾧ ἐτάχθη ................................................ 93

                        17. Καθ΄ Εἱμαρμένην ......................................................... 99

                       18. Και δύναμιν ἐσχηκότες λόγου ............................... 113

                       19. Κόσμος και Κοσμήματα .............................................117

                       20. Μη θέτεις θέμα τώρα ................................................ 123

                        21. Ὅ γέγονε, γέγονε ....................................................... 129

                        22. Οι Αιρετικοί ................................................................ 135

                        23. Ορατότης μηδέν ........................................................ 141

                       24. Οὐκ ἄν λάβοις ............................................................ 147

                       25. Πράσσειν ἄλογα ............................................................. 153

                      26. Στην αρχή το φως .................................................. 159

                      27. Τα φαινόμενα απατούν ............................................. 163

                      28. Στῶμεν καλῶς ............................................................ 169

                      29. Τα βέβαια βήματα… .................................................. 173

                     30. Τα παθήματα… μαθήματα ........................................ 179

                      31. Το φέρον (μοίρα) φέρε… ........................................... 185

                     32. Το Πάρθιον βέλος και ο Εκηβόλος Απόλλων .......190

                     33. Νηνεμία. Το στερητικόν «Νη» ...............................196

                   34. Ένα γλωσσικό οδοιπορικό στον αστερισμό του “Οἶδα”.... 202

                   35. H διαχρονικότητα της Γλώσσας μας .................... 219

                   36. Γλώσσα και Ιστορία .................................................. 227

                     37. Ο Δήμος και η Δημοκρατία ....................................... 237

                    38. Ζητείται Πολίτης ........................................................ 245

                   39. Οι σύνθετες λέξεις ..................................................... 255

                   40. Το πόθεν των λέξεων ................................................. 269

                 41. Η αυτοκρατορία του επιθέτου .................................. 287

                 42. Οι σύγχρονοι Ποσειδωνιάται ................................. 293

                 43. H «Γλώσσα» των νέων .............................................. 299

                 44. Οι Δρόμοι έχουν τη δική τους Ιστορία … ............. 309

                 45. Η Γλώσσα κουβαλάει την ευγένεια ........................ 319

             46. Το “Forest Park” των Τρικάλων και η Αισθητική της Γλώσσας.... 325

                     47.  «Πάτερ» και η γλωσσική κανονικότητα ............335

              48. Η θητεία του Χάιζενμπεργκ στην Ελληνική Γλώσσα................... 341

 

                                                 ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ

     “Μία λέξη και όλα σώζονται. Μία λέξη και όλα χάνονται” (Μπρετόν).

         Αναζητώντας στα υπόγεια δώματα της Γλώσσας μας και στους σκοτεινούς διαδρόμους εκείνες τις λέξεις με τις οποίες ελπίζουμε να πείσουμε ή να αρέσουμε στον απέναντί μας, συνειδητοποιούμε πως η δύναμή τους είναι μεγάλη.

         Πόσες φορές μία λανθασμένη επιλογή ή και χρήση μιας λέξης δεν μάς εξέθεσε και δεν προκάλεσε την αμηχανία των άλλων ή και την οργή τους;

          Πόσες φορές μία λέξη μας δεν έφερε την νηνεμία σε μία σύγκρουσή μας με το περιβάλλον μας, αλλά και πόσες φορές μία άλλη λέξη μας δεν πυροδότησε αναίτιες συρράξεις και φιλονικίες;

         Μία λέξη μας, λοιπόν, μπορεί να μάς βοηθήσει να εκφράσουμε τα πιο ευγενή και πιο ανθρώπινα συναισθήματα  αλλά μπορεί να δηλητηριάσει τον συνάνθρωπό μας και να του προκαλέσει μία άφατη οδύνη.

         Οι λέξεις, επομένως, “μάς κατέχουν και τις κατέχουμε”. Σε μάς έγκειται να χρησιμοποιούμε τη σωστή λέξη στην κατάλληλη στιγμή  αναγνωρίζοντας τη δύναμή της αλλά και τη θέση πως:

      “Τα μέταλλα αναγνωρίζονται από τον ήχο τους, οι άνθρωποι από τα λόγια-λέξεις τους” (Graffiti). 

 

        *Ο Ηλίας Γιαννακόπουλος είναι συγγραφέας και αρθρογράφος. Έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με ζητήματα γλώσσας, φιλοσοφίας, ιστορίας, πολιτικής, κοινωνίας και ανθρώπινης συμπεριφοράς. Είναι δημιουργός του ιστολογίου «ΙΔΕΟπολις», μέσα από το οποίο έχει δημοσιεύσει εκατοντάδες άρθρα με επίκεντρο τον άνθρωπο, τη σκέψη, τον πολιτισμό και τη γλώσσα.

 

          Άρθρα του δημοσιεύονται  τακτικά στην ψηφιακή εφημερίδα “Political”, στον ιστότοπο “Huffpost” και στην τοπική εφημερίδα των Τρικάλων “Πρωινός Λόγος”.                                     

     Έχει εκδώσει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία «ΙΔΕΟπολις», «Σκέψης Εγκώμιον», «Ουκρανικός Πόλεμος» και «Πνευματικές Περιπλανήσεις».

          Στο συγγραφικό του έργο κυριαρχεί η αναζήτηση της βαθύτερης σημασίας των λέξεων και των ιδεών, καθώς και η προσπάθεια σύνδεσης του παρελθόντος με τα σύγχρονα προβλήματα.

         Το «ΓΛΩΣΣΟδρόμιον» αποτελεί μια ακόμη έκφραση αυτής της αναζήτησης, με επίκεντρο τη λέξη, το έτυμό της, τη ρίζα της και τη διαδρομή της μέσα στον χρόνο και στον ανθρώπινο πολιτισμό.